KPT. ROMUALD RAJS „BURY” NA KARTACH KSIĄŻKI „SKAZY NA PANCERZACH” CZYLI PRAWDA WEDŁUG PIOTRA ZYCHOWICZ

zapisano, że został on zabity. Adnotacja odnośnie Stefana Weremczuka różni się istotnie od pozostałych, zawartych w wykazie strat ludności Zaleszan. Po pierwsze, inni figurujący w tym wykazie jako zabici lub spaleni są przypisani do konkretnych żyjących osób z ich rodzin, które to osoby są wskazywane jako poszkodowane, z adnotacją, że zabici lub spaleni stanowią stratę moralną danej osoby poszkodowanej; przykładowo: przy poszkodowanym Łukaszu Demianiuku zapisano: a) straty moralne: syn Piotr ur. 1930 r. – rozstrzelany i spalony, b) straty materialne: (…). Natomiast przy poszkodowanym Stefanie Weremczuku zapisano: a) straty moralne: zabity poszkodowany Weremczuk Stefan⁸⁶. Po drugie, przy każdej z innych osób wymienionych w wykazie strat ludności Zaleszan jako poszkodowane figuruje, pod pkt. b), szczegółowa informacja o stratach materialnych danej osoby, obejmująca m.in. utracony inwentarz, urządzenia gospodarskie itp. Jedynym wyjątkiem od tej zasady jest Stefan Weremczuk, przy którego nazwisku takiej informacji nie ma. Na tej podstawie sądzimy, że nie miał on w Zaleszanach własnego gospodarstwa ani majątku i zapewne przebywał tam okresowo, być może u znajomych albo dalszych krewnych. W każdym razie nikt z mieszkańców tej wsi nie wskazał siebie jako poszkodowanego w związku z ujawnionym w wykazie strat ludności Zaleszan zabiciem Stefana Weremczuka. Michał Ostapiuk, autor monografii poświęconej „Buremu” (ta bardzo ciekawa praca, zawierająca szereg interesujących ustaleń i wniosków badawczych w sprawie „Burego”, ma zostać wkrótce wydana staraniem IPN – tak według stanu na sierpień 2018 r; dalej jako: monografia „Burego” – KK i GW), ustalił, że w położonej około 15 kilometrów na południe od Zaleszan wsi Wólka Terechowska zamieszkiwał Stefan Weremczuk, który z uwagi na podejrzenie kolaboracji z Niemcami miał w okresie powojnia – do stycznia 1948 roku – dość poważne problemy z komunistycznym „wymiarem sprawiedliwości”. Człowiek ten w czasie okupacji niemieckiej był sołtysem w Wólce Terechowskiej. W 1942 r. osada ta została otoczona przez Niemców, którzy rozstrzelali na miejscu 9 mieszkańców wsi za współpracę z partyzantką sowiecką. W ocenie członków rodzin niektórych rozstrzelanych, ich bliskich wydał Niemcom właśnie Stefan Weremczuk. Osoby te doprowadziły do wszczęcia formalnego śledztwa w tej sprawie. W jego toku złożyły zeznania jednoznacznie obciążające Stefana Wermczuka aktywną współpracą z Niemcami, co skutkowało tym, że w październiku 1947 r. został on aresztowany. Postępowanie trwało praktycznie przez cały rok 1947. W styczniu 1948 r. zostało ono umorzone, a zatem dla Stefana Weremczuka zakończyło się korzystnie. Zapewne nie bez wpływu na to miało podanie, które do Prokuratora Okręgowego w Białymstoku wysłał 4 listopada 1947 r. syn Stefana Weremczuka, Bazyli. W swym piśmie, poza tym, że kategorycznie zaprzeczył winie ojca, podkreślił, że od razu po zakończeniu okupacji niemieckiej wstąpił do PPR i w szeregach MO walczy z „reakcją”, a dwaj jego bracia byli żołnierzami Armii Czerwonej. Przywołując te fakty, wskazywał na wychowanie we właściwym duchu ideologicznym, które on i jego bracia zawdzięczali ojcu. Dla interesującego nas wątku znaczenie ma jednak to, że Bazyli Weremczuk w swym podaniu wskazał, że przed zatrzymaniem w październiku 1947 r., jego ojciec Stefan Weremczuk był trzykrotnie aresztowany przez sowietów (ostatni raz przez NKWD) i za każdym razem wypuszczany z braku dowodów kolaboracji z Niemcami⁸⁷. Wydaje się wysoce prawdopodobne, że mając za sobą takie przejścia, Stefan Weremczuk mógł po kolejnym aresztowaniu wyprowadzić się na pewien czas ze swojej rodzinnej wsi – aby zejść z oczu sąsiadom, którzy swoimi działaniami powodowali jego zatrzymania. Bardzo możliwe, że czasowo zamieszkał właśnie w nieodległych Zaleszanach i był świadkiem wydarzeń z 29 stycznia 1946 r. Zapewne wykonał polecenie partyzantów i znalazł się w domu Sacharczuków, skąd razem z innymi wybiegł po podpaleniu tego budynku przez żołnierzy „Burego”. Następnie, widząc, że dom, w którym zamieszkiwał został spalony, opuścił wieś – szukając gdzie indziej dachu nad głową. Być może powrócił wówczas do rodzinnej osady. Zrobił to bez niepotrzebnego dla siebie rozgłosu. Wiedział przecież doskonale, że Zaleszany i ich mieszkańcy staną się obiektem zainteresowania agend władzy komunistycznej, takich jak prokuratura czy UB. A kontakty z funkcjonariuszami komunistycznego „wymiaru sprawiedliwości” były zapewne ostatnią rzeczą, jakiej wówczas potrzebował. Gdyby nasza intuicja była trafna, tzn. że Stefan Weremczuk z Wólki Terechowskiej rzeczywiście mieszkał przez jakiś czas w Zaleszanach i ulotnił się z tej wsi zaraz po jej spaleniu przez partyzantów „Burego”, to nie powinno dziwić, że przy sporządzaniu wykazu strat ludności Zaleszan, wskazany został jako zabity. To tłumaczyłoby nie tylko obecność jego nazwiska w przedmiotowym wykazie, ale także fakt, że ani zeznający w 1946 r. w sprawie „Kotwicza” Łukasz Demianiuk, ani zeznający w 1949 r. w sprawie „Burego” i „Rekina” inni mieszkańcy Zaleszan nie wskazali Stefana Weremczuka pośród ofiar oddziału „Burego”. Oczywiście, to tylko nasze przypuszczenie, a zbieżność imienia i nazwiska byłego sołtysa Wólki Terechowskiej z osobą wymienioną w wykazie strat ludności Zaleszan może być przypadkowa. Niemniej jest ona intrygująca. W razie przyjęcia, że Stefan Weremczuk nie był ofiarą partyzantów, listę osób, które straciły życie w następstwie działań 3. Brygady NZW w Zaleszanach należy zamknąć liczbą 14; byli to: (I) zastrzeleni przez podkomendnych „Burego” mężczyźni – Piotr Demianiuk, Aleksander Zielinko, Teodor Sacharczuk i Grzegorz Leończuk , (II) osoby, które udusiły się dymem, zginęły od płomieni lub zmarły od rozległych poparzeń – Jan Niczyporuk, Natalia Niczyporuk, Maria Niczyporuk, dzieci Grzegorza Leończuka: Konstanty i Sergiusz, dzieci Nikity i Marii Niczyporuk: Piotr, Michał i Aleksy, córka Jana i Natalii Niczyporuk: Anna i córka Bazyla Leończuka: Nadzieja. Gdyby natomiast uznać, przy wszystkich podniesionych wyżej wątpliwościach, że zawarta w wykazie strat ludności Zaleszan informacja odnośnie do Stefana Weremczuka jest prawdziwa, należy przyjąć, że w Zaleszanach zastrzelono pięć osób, z czego dwie na pewno, a prawdopodobnie trzy zginęły za działalność komunistyczną. Nie zastrzelono kobiety ani dziecka. Wszystkie ofiary spośród kobiet i dzieci (dokładnie: dwie kobiety i siedmioro dzieci) ukryły się albo zostały ukryte (małe dzieci) w swoich domach i w następstwie podpalenia tych domów przez partyzantów – działających w naszym przekonaniu przy świadomości, że podpalają chałupy opuszczone przez ludzi – udusiły się dymem, spłonęły lub zmarły od rozległych poparzeń. „Bury” ani nie kazał tych ludzi zabijać, ani nie chciał ich śmierci. W naszej ocenie, także zabicie Grzegorza Leończuka i Stefana Weremczuka (o ile ten ostatni rzeczywiście wówczas poniósł śmierć) nie było realizacją rozkazu dowódcy 3. Brygady NZW. Pogląd ten uznajemy za zasadny nie tylko w świetle losu matki Eugenii Bazyluk. Niektórzy mieszkańcy Zaleszan próbowali w obecności podkomendnych „Burego” ratować od płomieni swój dobytek i nie strzelano do nich. Należał do nich Aleksander Łukaszuk, który – co istotne w kontekście twierdzenia Zychowicza, że zgodnie z wolą „Burego” wszyscy mieszkańcy wsi, którzy nie stawili się w domu Sacharczuków mieli zginąć – nie poszedł na zebranie do domu Sacharczuków. Po podpaleniu przez partyzantów zabudowań jego gospodarstwa ratował inwentarz żywy i nie strzelano do niego: ojca nie było w domu [Sacharczuków – KK i GW],gdyż schował się w chlewie i gdy wieś podpalili, to zaczął ratować zwierzęta⁸⁸. Inna mieszkanka Zaleszan wspominała: Mama mówi do ojca: „kobyła w chlewie została” – a już wszystko się paliło i nasza stodoła się dopala. A ojca i matki nie ma, a my z siostrą stoimy – nie mogę, jak wspominam to płaczę – i myślimy co nam robić? A tu mama z kobyłą przybiegła⁸⁹. Z analizy wykazu strat ludności Zaleszan wynika, że przypadków ratowania żywego inwentarza było więcej – przy nazwiskach osób wskazanych tam jako poszkodowane są wymienione także zwierzęta i urządzenia gospodarskie, które osoby te zdołały uratować od płomieni; przykładowo: poszkodowany Łukaszuk Mikołaj […] Pozostały inwentarz: 2 krowy i 2 świnie, poszkodowana Rodowicz Helena […] Pozostały inwentarz żywy: koń, źrebak, krowa, 4 świniaki, poszkodowany Sacharczuk Grzegorz […] Pozostało: koń, źrebak, krowa, 2 prosiaki, poszkodowany Demianiuk Bazyl […] Pozostało; klacz, krowa , cielak, 1 świnia⁹⁰. Wszystko to przemawia za tezą, że zastrzelenie Grzegorza Leończuka przy płonących jego zabudowaniach, a także ewentualne zabicie Stefana Weremczuka (z zastrzeżeniami podniesionymi powyżej) nie było wykonaniem rozkazu „Burego”, lecz samowolą jego podkomendnych z plutonu „Bitnego”, który to pluton podpalał zabudowania wsi. W tym czasie tylko żołnierze tego pododdziału 3. Brygady NZW pozostawali w Zaleszanach; pozostała część sił oddziału, w tym „Bury”, była już w drodze do Wólki Wygonowskiej. Potwierdzenie powyższego znajduje się w sporządzonym w dniu 31 stycznia 1946 r., a zatem dwa dni po wydarzeniach w Zaleszanach, opartym na relacjach ocalałych mieszkańców tej wsi protokole Nadzwyczajnej Komisji Powiatowej Rady Narodowej w Bielsku Podlaskim: […] zażądali furmanek z całej wsi, a ludność zaś spędzili do mieszkania ob. Sacharczuka Władysława na zebranie, przy czym furmanów po odebraniu od nich obuwia i ubraniatak samo zapędzono do tegoż budynku [chodzi o mieszkańców Zaleszan; należy uznać, że dowództwo 3. Brygady NZW, wobec postawy miejscowej ludności i podjętej decyzji o spaleniu wsi, postanowiło nie brać furmanów z Zaleszan i do transportu oddziału wykorzystywano dalej mężczyzn wziętych na podwody w Łozicach 28 stycznia 1946 r.; wyjątkiem był Michał Niczyporuk – KK i GW] i następnie zostało ludności ogłoszone, że wieś będzie całkowicie spalona, a ludność poniesie ofiary. Tabor w międzyczasie opuścił wieś, tylko pojedyncze jednostki wartowały dookoła domów i jednocześnie rabowały i podpalały poszczególne gospodarstwa. Działo się to mniej więcej około godz.5 -ej p. p⁹¹. Z kolei jeden z furmanów będących wówczas przy oddziale „Burego” zeznał: Gdy odjechaliśmy od wsi Zaleszany w odległości około 200-u metrów, wówczas zauważyliśmy, że wieś Zaleszany paliła […].W drodze do wsi Wólka był przy nas niejaki dowódca, który był nazywany kapitanem […]⁹². Wyprowadzenie taboru 3. Brygady NZW z Zaleszan przed podpaleniem wsi wynika pośrednio także z zeznania Marii Demianiuk: przez okna [domu Sacharczuków – KK i GW] widzieliśmy, że tabor bandycki ze wsi wycofał się w kierunku wsi Wólka – gm. Kleszczele pozostawili natomiast we wsi tylko posterunki wystawione przez bandę⁹³.

DYGRESJA, CZYLI CO SKŁONIŁO ZYCHOWICZA DO NAPISANIA SKAZ NA PANCERZACH

Jeśli wierzyć Piotrowi Zychowiczowi, do popełnienia Skaz na pancerzach zmotywował go nasz artykuł „Bury” a Białorusini, a dokładnie to dokonana przez redaktora Glaukopisu zmiana fragmentu tegoż artykułu. Już wyjaśniamy o co chodzi. Otóż w tekście „Bury” a Białorusini napisaliśmy (pogrubienie zostało wprowadzone na potrzeby niniejszego tekstu – przyp. KK i GW): Zabudowania wsi, o czym była już mowa, zostały podpalone przez żołnierzy 3 Brygady NZW. Osoby, które w nich się ukryły, udusiły się dymem, spłonęły lub zmarły od rozległych poparzeń. „Bury” powinien był przewidzieć, że w podpalanych przez jego żołnierzy zabudowaniach Zaleszan mogli ukryć się ludzie, którzy w następstwie jego rozkazu spalenia wsi narażeni zostaną na utratę życia lub zdrowia. Łatwo to sprawdzić, bo po pierwsze, artykuł „Bury” a Białorusini jest nadal dostępny na stronie podziemiezbrojne.blox.pl., na której umieszczony został w marcu 2016 r., a po drugie, przywołany przez nas fragment ma to samo brzmienie w Naszym Dzienniku, w którym to tytule prasowym, w kolejnych numerach z 19, 21, 22 i 23 marca 2016 r., artykuł „Bury” a Białorusini (pod zmienionym przez redakcję za naszą zgodą tytułem Bohater tragiczny)ukazał się drukiem po raz pierwszy.

Niestety, redakcja Glaukopisu, przygotowując do druku nasz artykuł, dokonała w nim, bez naszej wiedzy, zmiany przedmiotowego fragmentu i ostatecznie wydrukowała go w następującym brzmieniu: (pogrubienie pochodzi od autorów niniejszego tekstu – przyp. KK i GW): „Bury” powinien był przewidzieć, że w podpalanych zabudowaniach Zaleszan mogli ukryć się ludzie, narażając się tym samym na utratę życia i zdrowia.

Opisany zabieg doprowadził do zasadniczej zmiany znaczenia zdania poddanego modyfikacji. Napisaliśmy, że to „Bury”, wydając rozkaz spalenia wsi Zaleszany, naraził tych jej mieszkańców, którzy postanowili nie wykonać wydanego przez niego polecenia udania się do domu Sacharczuków i ukryli się w swych zabudowaniach, na utratę zdrowia lub życia. Tymczasem czytelnicy Glaukopisu dowiedzieli się, że naszym zdaniem to sami mieszkańcy Zaleszan narazili się na utratę życia i zdrowia, ukrywając się w swoich domach.

Dostało się nam od Zychowicza za winy niepopełnione. Po zacytowaniu ww. fragmentu tekstu z Glaukopisu (Skazy na pancerzach, str. 128), przystąpił do ataku: najbardziej szokujące jest jednak stwierdzenie Krajewskiego i Wąsowskiego, że to mieszkańcy Zaleszan, ukrywając się we własnych domach przed partyzantami „narazili się tym samym na utratę życia i zdrowia”. Czyli to nie polscy żołnierze, którzy podpalili domy niewinnych cywilów, są winni ich śmierci w płomieniach. Winni są sami cywile… bo się w nich ukryli! […] Wyobraźmy sobie teraz artykuł jakiegoś ukraińskiego, rosyjskiego lub niemieckiego historyka, który napisałby to, co doktor Krajewski i Grzegorz Wąsowski. Że spalone żywcem polskie kobiety i dzieci same „naraziły się tym samym na utratę życia i zdrowia”. Wszyscy nie posiadalibyśmy się z oburzenia. Potępialibyśmy tych historyków i domagalibyśmy się od nich przeprosin⁹⁴. Nie oszczędził nas także w innych publicznych wypowiedziach; przykładowo: dr. Krajewski robi wszystko, by wybronić swoich bohaterów. Jak? Przerzucając odpowiedzialność ze sprawców na ofiary. I tak dowiadujemy się, że cywile – w tym malutkie dzieci! – którzy zostali spaleni żywcem w Zaleszanach, sami „narazili się na utratę życia i zdrowia”. Dlaczego? Bo schowali się we własnych domach przed partyzantami⁹⁵.

Jak już wspomnieliśmy, redaktor Glaukopisu, który w toku korekty zmienił nasz tekst, stał się ojcem chrzestnym Skaz na pancerzach. W każdym razie taki wniosek płynie z następującej wypowiedzi Zychowicza: Powiem panu, co mnie skłoniło do napisania tej książki. Czytałem artykuł o „Burym” w periodyku naukowym (chodzi o nasz artykuł „Bury” a Białorusini opublikowany w Glaukopisie –KK i GW), a gdy doszedłem do opisu pacyfikacji Zaleszan, to przeżyłem szok. Autorzy przyznali, że we wsi wydarzyła się straszna rzecz, ale zaraz dodali, że to mieszkańcy Zaleszan nie posłuchali „Burego”, nie przyszli na zebranie i tym samym narazili się na śmierć. – To panem tak wstrząsnęło? (pytanie od red. Andrzeja Mężyńskiego, przeprowadzającego wywiad z Zychowiczem – KK i GW). Tak. Sugerowanie, że za śmierć odpowiada cywil, który schronił się we własnym domu, a nie oprawca, który ten dom podpalił, to coś niewyobrażalnego. Nie mogę się pogodzić z tym, że w taki bezduszny sposób podchodzi się do cierpień ludzkich i pisze tego typu rzeczy⁹⁶.

Stąd nasz skromny apel do szacownej redakcji Glaukopisu: prosimy o większą ostrożność przy redagowaniu tekstów. Istnieje bowiem ryzyko, że ponownie sprowokujecie Piotra Zychowicza do napisania książki na poważny temat i powstanie kolejna praca jakości jak rozdział o „Burym” w Skazach na pancerzach.

WÓLKA WYGONOWSKA

Po opuszczeniu Zaleszan, żołnierze 3. Brygady NZW dotarli do leżącej około 10 km. na wschód Wólki Wygonowskiej (w Skazach na pancerzach jako Wólka Wyganowska – KK i GW). W tej ostatniej wsi żołnierze „Burego” zastrzelili dwóch mężczyzn: Stefana Babulewicza i Jana Zinkiewicza (w Skazach na pancerzach Jan Zinkiewicz występuje jako Ziemkiewicz; być może nazwisko zabitego w Wólce Wygonowskiej skojarzyło się Piotrowi Zychowiczowi z uznanym dziś publicystą, a jednocześnie kolegą redakcyjnym z tygodnika Do Rzeczy – przyp. KK i GW), a ponadto spalili sześć domów mieszkalnych oraz kilkanaście budynków gospodarczych. Zychowicz w swej książce przywołuje zeznanie córki Jana Zinkiewicza, Niny Mikołajuk, z którego wynika, że jej ojciec nie był w żaden sposób zaangażowany po stronie komunistów, a zastrzelony miał zostać przez pomyłkę ewentualnie dlatego, że próbował ratować swój dobytek. Krótki, bo zawarty na połowie strony, opis wydarzeń w Wólce Wygonowskiej Zychowicz kończy stwierdzeniem: Ziemkiewicz był więc całkowicie niewinną ofiarą. Jedyną jego „zbrodnią” było to że próbował ratować swój dorobek przed płomieniami⁹⁷. Czy rzeczywiście został zastrzelony dlatego, że ratował swój dobytek przed płomieniami? Córka Zinkiewicza w chwili śmierci ojca miała 3 lata, czego Piotr Zychowicz nie raczył zakomunikować swoim czytelnikom. Siłą rzeczy jej zeznanie, złożone w 1996 r., ma – nazwijmy to oględnie – mocno ograniczoną wartość dla zrekonstruowania okoliczności śmierci jej ojca. Znacznie bardziej interesujące wydaje się nam zeznanie żony Jana Zinkiewicza, Marii, złożone 21 lipca 1949 r. Zanim przytoczymy odpowiedni jego fragment, wskażemy na okoliczność mającą naszym zdaniem istotny związek z podjętymi przez żołnierzy 3. Brygady NZW działaniami represyjnymi w Wólce Wygonowskiej. Otóż gdy oddział przemieszczał się w kierunku Hajnówki, podczas przejazdu przez Wólkę Wygonowską, wieczorem 27 stycznia 1946 r., zabrał ze sobą jako furmanów i przewodników trzech gospodarzy z tej wsi: Mikołaja Karpiuka, Teodora Karpiuka i Grzegorza Grygoruka. Mieli oni poprowadzić oddział w kierunku wschodnim do wsi Saki i dalej. Na kolonii wsi Wólka Wygonowska zabrano na podwodę jeszcze Dymitra Gawryluka. Przypomnijmy, że partyzanci podawali się za oddział wojska komunistycznego skierowany do walki z „bandami”. Mając na uwadze powyższe okoliczności sądzimy, że mężczyźni zastrzeleni w Wólce Wygonowskiej 29 stycznia 1946 r., podobnie jak gospodarze, których dobytek wówczas spalono, zostali wyselekcjonowani przez „Burego” na podstawie informacji, które żołnierze 3. Brygady NZW pozyskali od któregoś z mieszkańców tejże wioski zabranych jako furmani i przewodnicy oddziału wieczorem 27 stycznia 1946 r. Informacje przekazane zostały w dobrej wierze partyzantom, gdyż furmani sądzili, że mają do czynienia z wojskiem komunistycznym. To że furmani byli wypytywani o znane im osoby partyjne znajduje potwierdzenie w zeznaniach Teodora Roszczenki, wziętego na podwodę we wsi Witowo, gdy oddział „Burego” przemieszczał się w stronę Hajnówki: bandyci w drodze nalegali na mnie by wydać im osoby partyjne zamieszkałe we wsi Łozice⁹⁸. Nasza hipoteza odnośnie działań represyjnych w Wólce Wygonowskiej znajduje pośrednie potwierdzenie we wzmiankowanym wcześniej zeznaniu Marii Zinkiewicz. Wdowa po Janie Zinkiewiczu zeznała bowiem następująco: […]przyszedł do mnie do mieszkania Stefan Babulewicz, który to powiedział, że w naszej wsi Wólka Wygonowska znajdują się goście. Na powyższą wypowiedź wspomnianego gospodarza mocno się przelękłam, ponieważ kilkakrotnie przedtem przychodziła banda zabierając poszczególnym gospodarzom konie, ubrania i inne drobne rzeczy. Widząc mnie przelękniętą w/w Babulewicz nadmienił abym się nie bała, ponieważ nic złego we wsi nie robią. Następnie zapytał mnie, gdzie jest mój mąż, na co mu odpowiedziałam, że wyszedł, lecz gdzie tego nie wiem. Po wypowiedzeniu powyższych słów wspomniany Babulewicz opuścił moje mieszkanie udając się w nieznanym mi kierunku. Zaraz za nim wyszła matka mego męża, lecz natychmiast wpadła do mieszkania cała przestraszana mówiąc do mnie, że wieś Wólka – Wygonowska na brzegu od wsi Zaleszany jest w ogniu. Z chwilą, kiedy zostałam powiadomiona przez nią, że Wólka jest w ogniu, wówczas zaczęłam ubierać moje dzieci, aby tym samym można było ich uratować przed pożarem. W tym samym czasie wpadł do mego mieszkania mąż mój Zienkiewicz Jan [tak w protokole przesłuchania; oficer śledczy UB, który przesłuchiwał Marię Zinkiewicz, zapisał jej nazwisko jako Zienkiewicz; przesłuchiwana podpisała protokół nazwiskiem Zinkiewicz, również jako Maria Zinkiewicz figuruje w gronie osób poszkodowanych wymienionych w protokole strat poniesionych przez mieszkańców wsi Wólka Wygonowska – KK i GW], który to rozkazał mi abym natychmiast ubierała dzieci i uciekała z mieszkania, co też uczyniłam […]. Po upływie paru minut mąż mój zaczął wynosić żyto z komory na podwórko, aby można było za wszelką cenę uratować przed pożarem i mieć co jeść przez całą zimę. Będąc na ogrodach w odległości około pięćdziesięciu metrów od mego mieszkania zobaczyłam wówczas jednego osobnika jak podpalał stodołę, gdzie leżało żyto pszenica i.t.p. nie wymłócone. Widząc, że stodoła nasza jest w ogniu więc zaczęłam uciekać jeszcze dalej, lecz zatrzymałam się, bo w tej samej chwili usłyszałam jakiś jęk i odwracając głowę w kierunku mych zabudowań ujrzałam mego męża jak upadł na podwórku, a następnie podniósł się jeszcze kilka razy i chciał uciekać dalej, lecz nie miał widocznie siły. Nadmieniam, że jeden z bandytów który stał obok płotu przy samej stodole podbiegł z automatem w ręku do mego męża i serią z automatu w głowę dobił go⁹⁹. Z przywołanego fragmentu zeznania Marii Zinkiewicz wynika jednoznacznie, że partyzanci szukali Jana Zinkiewicza, a zadaniem doprowadzenia go do nich obarczyli Stefana Babulewicza. Zatem Zinkiewicz nie był żadną przypadkową ofiarą. Powodem jego śmierci nie było również to, że próbował ratować swój dobytek. W naszej ocenie, nie było przypadkiem także i to, że Zinkiewicza do partyzantów miał doprowadzić Babulewicz. Obaj mieli zostać zastrzeleni, a decyzja o tym zapadła zanim 3. Brygada NZW wkroczyła do Wólki Wygonowskiej. Jako pierwszy w ręce partyzantów dostał się Babulewicz. Prawie na pewno został doprowadzony przed oblicze „sowieckiego oficera”, czyli jednego z funkcyjnych oddziału. Pamiętajmy, że „Bury”, „Rekin”, „Bitny” i „Wiarus” mieli założone sowieckie naramienniki. W każdym razie Babulewicz był przekonany, że ma do czynienia z wojskiem komunistycznym – kamuflaż zastosowany wobec niego przez żołnierzy 3. Brygady NZW był skuteczny. Nakazano mu przyprowadzenie Zinkiewicza. W tym celu udał się do domu tego ostatniego, będąc przekonanym, że spełnia polecenie „swojego wojska” – dlatego powiedział Marii Zinkiewicz, że nie ma powodu bać się „gości” oraz że nic złego we wsi oni nie zrobią. Przy tym Babulewicz nie był zdziwiony czy zaniepokojony – a w każdym razie z zeznania Marii Zinkiewicz nic takiego nie wynika – ani tym, że „goście” chcieli porozmawiać z Zinkiewiczem, ani tym, że akurat to jego, Babulewicza, zaangażowali do doprowadzenia Zinkiewicza. Symptomatyczny, w kontekście naszej hipotezy, zgodnie z którą los obu mężczyzn został przesądzony zanim 3. Brygada NZW wkroczyła do Wólki Wygonowskiej, jest końcowy fragment zeznania Marii Zinkiewicz z 21 lipca 1949 r. (pisownia oryginalna – przyp. KK i GW): Nadmieniam, że przed spaleniem naszej wsi zabrała za sobą dwóch gospodarzy naszej wsi Karpiuka Teodora i Karpiuka Mikołaja syna Grzegorza lecz po pewnym czasie ww. powrócili spowrotem. Z jakiego powodu zabrali ich wspomniani bandyci i gdzie oni chodzili tego ja nie wiem. Więcej nic w sprawie napadu i bandy nie wiem¹⁰⁰. Jak się wydaje, żona zastrzelonego Jana Zinkiewicza dała w ten sposób do zrozumienia przesłuchującemu ją oficerowi śledczemu UB, że pomiędzy zastrzeleniem jej męża przez partyzantów w dniu 29 stycznia 1946 r., a zabraniem przez nich na podwody dwa dni wcześniej wskazanych przez nią dwóch mieszkańców Wólki Wygonowskiej może istnieć jakiś związek. Zeznanie Marii Zinkiewicz nie zostało w Skazach na pancerzach przywołane ani omówione. Czy dlatego, że Zychowicz nie zna tego źródła, co – powtórzmy po raz kolejny – byłoby świadectwem braku odpowiedniego przygotowania merytorycznego, które może dziwić u autora tak zaciekle walczącego o prawdę, czy też nie pasowało mu ono do sposobu, w jaki postanowił przedstawić w swojej książce wydarzenia, które rozegrały się w Wólce Wygonowskiej 29 stycznia 1946 r.?

SPRAWA FURMANÓW – DLACZEGO ZGINĘLI?

31 stycznia 1946 r. w lesie pod Puchałami Starymi na rozkaz „Burego” grupa partyzantów 3. Brygady NZW dowodzona przez NN „Modrzewia”, drużynowego w plutonie „Bitnego”, zastrzeliła trzydziestu tzw. furmanów (chodzi o mężczyzn, którzy w dniach od 27 do 29 stycznia 1946 r. zostali wzięci przez oddział „Burego” na podwody). Taka liczba ofiar wynika z ustaleń poczynionych w toku śledztwa sygn. akt S 28/02/Zi. Uznajemy ją za prawidłową. Wcześniej przyjmowaliśmy, że zabito 29 furmanów¹⁰¹. W artykule „Bury” a Białorusini postawiliśmy tezę, że ani narodowość białoruska, ani wiara prawosławna nie stanowiły kryterium, które przesądziło o zabiciu tych mężczyzn. Przedstawiliśmy też argumenty na poparcie naszego poglądu w tej sprawie. Przypomnijmy, że w chwili gdy decydował się los furmanów, było ich przy oddziale „Burego” nie mniej niż czterdziestu. Oddział „Burego” liczył wówczas 120 partyzantów¹⁰². Poruszał się zgodnie ze stosowaną przez „Burego” zasadą, w myśl której na jednej furmance jechało nie więcej niż trzech partyzantów. Chodziło o minimalizację strat na wypadek zasadzki przeciwnika. Do tego należy doliczyć dwie – trzy furmanki, na których partyzanci wieźli rzeczy zarekwirowane od ludności w Zaleszanach. Zatem podwód było łącznie nie mniej niż 40. Taką liczbę (40) furmanek i furmanów podaje także w swej książce Jerzy Kułak¹⁰³. Przyjmując za ustaleniami poczynionymi w śledztwie w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, że pod Puchałami Starymi rozstrzelano trzydziestu z nich, należy uznać, że nie mniej niż dziesięciu furmanów zostało zwolnionych. Jednocześnie nie ma żadnego rozstrzygającego dowodu, że wśród furmanów będących przy oddziale „Burego” w dniu 31 stycznia 1946 r. byli jacyś Polacy. Jeżeli tak, to jeden, góra dwóch – wziętych na podwodę w Krasnej Wsi, o czym będzie jeszcze mowa. Prawdopodobnie jednak wszyscy byli Białorusinami i poza jednym, także mieszkańcem Krasnej Wsi, który był adwentystą (został zastrzelony pod Puchałami Starymi), wyznawali prawosławie. W każdym razie nie ma wątpliwości, że spośród co najmniej dziesięciu furmanów wypuszczonych przez żołnierzy 3. Brygady NZW przed egzekucją pod Puchałami Starymi zdecydowaną większość stanowili Białorusini. Mogłoby się wydawać, że ta okoliczność wyklucza przyjęcie kryterium narodowościowego jako decydującego o śmierci albo zwolnieniu danego furmana. Jednak Piotr Zychowicz uznaje, że selekcja furmanów przed egzekucją części z nich pod Puchałami Starymi miała charakter narodowościowy¹⁰⁴. Ponadto, powołując się na zeznania Jerzego Puławskiego „Gołębia”, wskazuje także na inny powód decyzji o rozstrzelaniu furmanów: Białoruska narodowość – a co za tym idzie podejrzenie o sprzyjanie komunie – nie była jednak jedynym powodem tej decyzji. Furmani byli również świadkami zbrodni w Zaleszanach i Wólce. Kapitan Romuald Rajs najwyraźniej uznał, że po prostu widzieli zbyt dużo, aby można ich było pozostawić przy życiu¹⁰⁵. Gratulując Piotrowi Zychowiczowi przenikliwości, zwracamy uwagę, że dla toczonego przez niego boju o prawdę byłoby lepiej, gdyby cecha ta szła w parze z wiedzą o faktach. Tymczasem przywołany powyżej fragment z jego książki jest jednym z szeregu dowodów na to, że o wydarzeniach, które w rozdziale poświęconym „Buremu” autor Skaz na pancerzach uczynił przedmiotem swojego opisu, ma on pojęcie raczej dość mgliste. Wystarczy wspomnieć, że spośród furmanów zastrzelonych pod Puchałami Starymi, dziewięciu zostało wziętych przez oddział „Burego” na podwody dopiero w Krasnej Wsi późnym wieczorem 29 stycznia 1946 r., tj. już po wydarzeniach w Zaleszanach i Wolce Wygonowskiej. Siłą rzeczy, gospodarze z Krasnej Wsi zabrani jako furmani przez żołnierzy 3. Brygady NZW nie byli świadkami działań represyjnych ani w Zaleszanach, ani w Wólce Wygonowskiej, a zatem nie mogli widzieć zbyt dużo, aby można ich było pozostawić przy życiu. Ignorancja zupełnie nie przeszkadza Zychowiczowi w rozdawaniu ciosów: Spójrzmy teraz, co doktor Kazimierz Krajewski i Grzegorz Wąsowski napisali o zamordowaniu dwudziestu siedmiu furmanów. Jak państwo myślą, kto według nich ponosi winę za mord w lesie pod Puchałami Starymi? Żołnierze NZW, którzy z zimną krwią strzelali nie uzbrojonym cywilom w tył głowy? „Bury”, który kazał ich rozstrzelać? Skądże. Winę za to ponoszą oczywiście sami furmani¹⁰⁶ Uważamy, że trzeba dużego natężenia złej woli albo braku umiejętności czytania ze zrozumieniem, aby artykuł „Bury” a Białorusini zinterpretować w taki sposób, jak zrobił to Zychowicz. W przedmiotowym artykule zakwestionowaliśmy, z powodów przypomnianych w niniejszym tekście, rozpowszechnioną tezę (przyjętą w uzasadnieniu postanowienia o umorzeniu śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi), że kryterium podziału na rozstrzelanych i zwolnionych przez żołnierzy 3. Brygady NZW furmanów była narodowość białoruska lub wiara prawosławna. Jednocześnie zaprezentowaliśmy nasz pogląd na to, co w rzeczywistości było tym kryterium, a także przedstawiliśmy przesłanki, które legły u podstaw takiego naszego stanowiska. Nadal uważamy, że kryterium tego podziału był stosunek do państwa polskiego i reżimu komunistycznego oraz gotowość do współpracy z oddziałem wojska komunistycznego, za jakie wobec furmanów podawali się partyzanci 3. Brygady NZW. Natomiast nie pisaliśmy na temat winy furmanów, a tym bardziej jej stopnia, bo nie mieliśmy i nadal nie mamy wiedzy na ten temat. W artykule „Bury” a Białorusini, w jego fragmencie dotyczącym sprawy furmanów,nie ocenialiśmy zasadności decyzji „Burego” o egzekucji większości z nich w lesie pod Puchałami Starymi – staraliśmy się odpowiedzieć na pytanie, co było jej przyczyną.

Należy zwrócić uwagę, że wyjście 3. Brygady NZW z Krasnej Wsi nastąpiło późnym wieczorem 29 stycznia albo niedługo po północy 30 stycznia 1946 r. Aktualny stan wiedzy nie pozwala na odtworzenie zdarzeń z 30 stycznia 1946 r. i nocy z 30 na 31 stycznia 1946 r. – wiadomo jedynie, że 3.Brygada NZW znalazła się wówczas na terenach objętych działalnością „siatki” NZW; na „dniówkę” 30 stycznia 1946 r. partyzanci zatrzymali się w rejonie wsi Bodaki. Być może wówczas furmani zostali poddani przesłuchaniom, które ostatecznie rozstrzygnęły o ich losie – przesądzając o zabiciu trzydziestu z nich i zwolnieniu pozostałych. To że tak mało wiemy na temat konkretnych przyczyn decyzji o pozbawieniu życia większości furmanów jest prostą konsekwencją celu propagandowego przyjętego przez ubeków prowadzących śledztwo w sprawie przeciwko „Buremu” i „ Rekinowi”, a potem czuwających nad właściwym z punktu widzenia władzy komunistycznej przebiegiem procesu tych dowódców partyzanckich. Cel ten można sprowadzić do hasła, że z powodów narodowościowych nacjonaliści polscy spod znaku NZW zabijali Białorusinów, a dodatkowo, że działali z okrucieństwem co najmniej takim samym, jak niemieckie jednostki pacyfikacyjne podczas II wojny światowej (wrzucanie żywych ludzi w ogień, zabijanie i wrzucanie ciał do ognia). To właśnie miało zostać wykazane za pomocą materiałów ze śledztwa i procesu. Przy tak określonym celu propagandowym, w jego kontekście narodowościowym, wszelkie wątki wskazujące na to, że analizowane przez nas akcje represyjne 3. Brygada NZW podjęła nie w celu zwalczania mniejszości białoruskiej, lecz w ramach prowadzonej przez jej żołnierzy walki z systemem komunistycznym, były z oczywistych względów dla śledczych niepotrzebne, a wręcz niewygodne. W konsekwencji prawdziwe przyczyny podjęcia przez oddział „Burego” działań, w których poszkodowana została ludność białoruska, pozostawały poza zakresem zainteresowania ubeków. Z tego właśnie powodu „Bury” i „Rekin” praktycznie nie byli przesłuchiwani na jakiekolwiek okoliczności, które prowadzącym śledztwo pozwoliłyby ustalić dlaczego rozstrzelano 30 furmanów pod Puchałami Starymi, ani co spowodowało, że pozostałych wypuszczono, jak wyglądał mechanizm selekcji itp. Jednocześnie obaj partyzanci byli drobiazgowo odpytywani o sprawy, których waga była nieporównywalnie mniejsza od wymienionych w zdaniu poprzedzającym. Wystarczy wspomnieć, że „Bury” musiał szczegółowo zeznawać w sprawie okoliczności powstania i wyprodukowania odznaki pamiątkowej 3. Brygady NZW. Można to wytłumaczyć logicznie tylko w jeden sposób – śledczym nie zależało na poznaniu prawdy o powodach egzekucji pod Puchałami Starymi i zwolnienia pozostałych furmanów. Dobrze widać to na przykładzie fragmentu przesłuchania „Rekina” z dnia 25 lipca 1949 r. Pytanie zadane „Rekinowi” nie dotyczy wprawdzie sprawy furmanów, tylko wsi spalonych przez 3. Brygadę NZW, ale oddaje opisywany przez nas mechanizm: – pytanie śledczego: Dlaczego wymienione wsie zostały spalone?; – odpowiedź „Rekina”: Wyżej wymienione wsie zostały spalone ma rozkaz „Burego”¹⁰⁷. Tylko tyle, nic więcej. Kolejne zdanie dokumentu protokołu przesłuchania ma następującą treść: Na tym protokół zakończono¹⁰⁸. Na pytanie o przyczynę spalenia wsi „Rekin” nie odpowiedział, ewentualnie jego odpowiedź nie została zaprotokołowana. Informacja kto wydał rozkaz do przeprowadzenia danego działania nie jest przecież odpowiedzią na pytanie dlaczego taki rozkaz został wydany. Śledczy nie pociągnął jednak tego wątku, a przecież w szeregu innych kwestii, znacznie mniej ważnych, przesłuchiwał „Rekina” w sposób bardzo szczegółowy i potrafił uzyskać bardzo konkretne odpowiedzi. Podkreślić przy tym należy, że szereg interesujących ich szczegółów śledczy uzyskiwali od „Burego” i „Rekina” za pośrednictwem agentów celowych, którzy, niestety, cieszyli się dużym zaufaniem aresztowanych dowódców 3. Brygady NZW. Donosy obejmujące informacje pozyskane od „Burego” w toku rozmów prowadzonych z nim w celi składał ubekom osadzony z nim Lucjan Sikorski „Mucha”, były członek NZW; jako agent celowy występował pod kryptonimem „Jerzy”. Donosy z rozmów z „Rekinem” pochodziły od agenta celowego występującego pod kryptonimem „Jastrząb”; jego personalia nie są nam znane. Agenci celowi byli przez śledczych ukierunkowywani, jakie tematy mają poruszyć w rozmowach z „Burym” i „Rekinem”. Z zachowanych donosów ww. agentów nie wynika, aby śledczy przejawili kiedykolwiek zainteresowanie powodami egzekucji pod Puchałami Starymi, czy tym dlaczego niektórych furmanów wówczas wypuszczono. Tak samo jak nie interesowało ich dlaczego w Wólce Wygonowskiej czy w Szpakach zabito tych, a nie innych mężczyzn. A wystarczyło tylko, aby agent „Jerzy” otrzymał za zadanie pozyskanie takich informacji od „Burego” i dwa – trzy dni później na stole śledczych znalazłby się raport agenta ze streszczeniem tego, czego dowiedział się w tych sprawach od „Burego”. Lektura donosów agenta „Jerzego” nie pozostawia wątpliwości, że „Bury” nie unikałby rozmowy na te tematy ze współwięźniem. Mniej więcej to samo można powiedzieć o relacji pomiędzy „Rekinem” a agentem „ Jastrzębiem”. Zatem śledczy posiadali, dosłownie i w przenośni, narzędzia, które pozwalały im na ustalenie szczegółów, o których mowa powyżej. Dodajmy, że w ten czy inny sposób w toku śledztwa ubecy odtworzyli dość precyzyjnie wszystkie okoliczności, które w sprawie „Burego” i „Rekina” ich interesowały. Tyle że szczegółów, które byłyby istotne dla kwestii analizowanych przez nas w tym wątku, śledczy nie mieli zamiaru ustalać. Dobrze widać to nie tylko na przykładzie przebiegu przesłuchań „Burego” i „Rekina”, ale także na przykładzie przesłuchania Teodora Karpiuka. Przypomnijmy, że został on wzięty na podwodę przez oddział „Burego” wieczorem 27 stycznia 1946 r. w Wólce Wygonowskiej, gdy 3. Brygada NZW zmierzała w stronę Hajnówki. Był przy oddziale co najmniej do godzin późnowieczornych 29 stycznia 1946 r., a być może dłużej – do momentu selekcji przed egzekucją pod Puchałami Starymi. Zeznawał, że w Krasnej Wsi, do której – przypomnijmy – oddział „Burego” wszedł późnym wieczorem 29 stycznia 1946 r. – uciekł partyzantom, ale jego zeznanie jest niewiarygodne, o czym za chwilę. W każdym razie ocalał. Przypomnijmy i to, że Maria Zinkiewicz, żona zabitego w Wólce Wygonowskiej Jana Zinkiewicza, nie omieszkała podczas przesłuchania powiedzieć ubekowi, że Teodor Karpiuk został zabrany przez „bandę”, lecz po pewnym czasie wrócił do domu, a gdzie i w jakim celu oni „chodzili”, to ona nie wie (patrz: fragment zeznania Marii Zinkiewicz przywołany w niniejszym tekście, w części poświęconej wydarzeniom w Wólce Wygonowskiej). Zatem przesłuchanie Karpiuka powinno mieć charakter drobiazgowy. Tym bardziej, że przesłuchiwany w dniu 1 sierpnia 1949 r. w Białymstoku Karpiuk zeznawał w sposób oczywiście niezgodny z prawdą, że (pisownia oryginalna – KK i GW): Do wsi Krasna – Wieś zajechaliśmy wczesnym rankiem dnia 29 stycznia 1946 r. W Krasnej – Wsi banda rabunków nie dokonywała, lecz zatrzymała się na postój, który trwał do 1 ½ godziny czasu. Z wymienionej wsi banda odjechała w kierunku wsi Nurzec, gm. Boćki zabierając ze sobą 7–m fur wraz z furmanami, których nie znam po nazwiskach i imionach. Uprowadzeni furmani przez bandę we wsi Krasna – Wieś nie powrócili za wyjątkiem jednej osoby, której tak samo nie znam z nazwiska. Ze wsi Krasna – Wieś z bandą nie wyjeżdżałem w dalszą podróż, gdyż udało mi się skryć u niejakiego gospodarza. Po odjeździe bandy ze wsi Krasna – Wieś, ja udałem się pieszo do domu do wsi Wólka Wygonowska – pytanie śledczego: Kiedy wasza wieś została spalona i kto dokonał spalenia? Odpowiedź: wieś nasza została spalona wieczorową porą 29 stycznia 1946 r. Spalenia wsi dokonała ta sama banda, która poprzednio tego samego dnia dokonała spalenia wsi Zaleszany. W chwili pożaru w naszej wsi, banda dokonała morderstwa na dwóch mieszkańcach Wólki Wygonowskiej: Babulewiczu Stefanie i Zienkiewiczu Janie. Ogółem spaliło się 6 domów oraz większa ilość stodół, chlewów, krów, świń, owiec i koni. Sam osobiście poniosłem straty: stodołę, chlew, krowa jałówka, wieprz i 7 – m sztuk owiec oraz duży zapas zboża.- pytanie: kto dowodził tą bandą, z którą jeździliście dwa dni oraz tą, która dokonała spalenia waszej wsi? odpowiedź: Całą bandą, która dokonała spalenia naszej wsi jak również w chwili mojej obecności przy bandzie dało mi się zauważyć, że dowodził niejaki kapitan, który był ubrany w zielony płaszcz wojskowy, gdyż przez podwładnych mu ludzi był nazywany kapitanem¹⁰⁹. Wyraźnie widać, że Teodor Karpiuk budował swoje zeznanie tak, aby przekonać śledczego, że nie był przy oddziale „Burego”, gdy ten przeprowadzał działania represyjne w rodzinnej wsi Karpiuka, czyli Wólce Wygonowskiej. Dlatego, w sposób oczywisty wbrew faktom, zeznał, że trasa przemarszu 3. Brygady NZW w dniu 29 stycznia 1946 r. wiodła od Krasnej Wsi przez Zaleszany do Wólki Wygonowskiej. Z tego samego powodu w odpowiedzi na pytanie śledczego kto dowodził „bandą”, Teodor Karpiuk użył sformułowania: całą bandą, która dokonała spalenia naszej wsi jak również w chwili mojej obecności przy bandzie […], oddzielając tym samym moment spalenia części zabudowań Wólki Wygonowskiej, od okresu jego pobytu w roli furmana przy oddziale¹¹⁰. Przesłuchujący go ubek, a był nim prowadzący śledztwo w sprawie „Burego” i „Rekina” Edward Błażukiewicz, musiał wiedzieć, że w obu tych kwestiach Karpiuk w sposób rażący mija się z prawdą. Ale nie był w ogóle zainteresowany wyjaśnieniem tych rozbieżności ze stanem faktycznym. Nie zapytał też przesłuchiwanego, choć wydawałoby się oczywiste, że będzie to przedmiotem dociekań ze strony śledczego, czy Karpiuk ma do powiedzenia coś na temat tego dlaczego w Wólce Wygonowskiej zastrzelono Jana Zinkiewicza i Stefana Babulewicza, czy zastrzeleni byli członkami partii lub w inny sposób popierali władzę komunistyczną, a jeżeli tak, to skąd „bandyci” mogli o tym wiedzieć. Nie dopytywał się także o szczegóły ucieczki Teodora Karpiuka, do której miało dojść w Krasnej Wsi, choć jej okoliczności podane przez przesłuchiwanego trudno uznać za prawdopodobne. Nie podjął też próby ustalenia nazwiska niejakiego gospodarza, u którego Karpiuk miał się ukryć; gdyby nazwisko to ustalił, to rzecz jasna miałby możliwość zweryfikowania wersji Karpiuka odnośnie rzekomej jego ucieczki. Można powiedzieć o tym przesłuchaniu jedynie tyle, że się odbyło, choć powinno przynieść wiele ciekawych ustaleń w interesujących nas obecnie wątkach. Równie powierzchownie, co Teodor Karpiuk, został przesłuchany tego samego dnia Mikołaj Karpiuk, także mieszkaniec Wólki Wygonowskiej, zabrany na podwodę razem z Teodorem Karpiukiem, ale wypuszczony przez partyzantów wcześniej niż ten pierwszy, bo już 28 stycznia 1946 r. w Łozicach. Zatem osoby, które mogły dać śledczym wiedzę na temat przyczyn egzekucji w Wólce Wygonowskiej lub pod Puchałami Starymi – poczynając od „Burego” i „Rekina” a na świadkach kończąc, były przesłuchiwane w taki sposób, aby tej wiedzy od nich nie uzyskać i nie odzwierciedlić jej w aktach śledztwa. Oczywiście w przypadku dowódców 3. Brygady NZW nie może dziwić, że sami nie chcieli o tym mówić. Trudno, aby nie dociskani w tej kwestii przez ubeków, wskazywali powody zastrzelenia dwóch mężczyzn w Wólce Wygonowskiej, kolejnych sześciu w Szpakach czy egzekucji trzydziestu albo wypuszczenia pozostałych furmanów. Paradoksalnie zatem, w tym obszarze interesy prowadzących śledztwo i osób temu śledztwu poddanych były zbieżne, choć oczywiście z całkowicie różnych powodów. W pewnym sensie to samo dotyczy ocalałych furmanów. Przede wszystkim obawiali się oni, co nie może dziwić, że fakt ich zwolnienia przez partyzantów, podczas gdy trzydziestu innych furmanów zostało zastrzelonych, będzie okolicznością budzącą dużą podejrzliwość ze strony ubeków i może spowodować poważne kłopoty podczas przesłuchań. Dlatego albo nie zgłosili się do władz, albo jeżeli zostali przez władze zidentyfikowani i przesłuchani, to zeznawali, że oczywiście od razu wiedzieli, że mają do czynienia z „bandytami”, że byli przez nich bici, a wreszcie, że uciekli. Natomiast ubecy nie próbowali tych zeznań weryfikować pod względem ich prawdziwości. Powtórzmy: stało się tak dlatego, że prawdziwe informacje we wskazanych wyżej kwestiach były nieprzydatne, a nawet więcej – niewygodne, dla przyjętej i konsekwentnie realizowanej przez ubeków prowadzących śledztwo przeciwko „Buremu” i „Rekinowi” tezy propagandowej, że w sprawie chodziło o zbrodnie popełnione z powodów narodowościowych przez nacjonalistów polskich spod znaku NZW na ludności białoruskiej.

SELEKCJA NARODOWOŚCIOWA KTÓREJ NIE BYŁO CZYLI WRACAMY DO ZALESZAN

Analiza przebiegu śledztwa pozwala dostrzec moment, w którym przesłuchiwani w jego toku Białorusini zaczynają, naszym zdaniem pod dyktando ubeków, eksponować wątek narodowościowy. Wróćmy na chwilę do wydarzeń w Zaleszanach. Przesłuchiwana 21 lipca 1949 r. Maria Demianiuk, matka zastrzelonego w tej wsi Piotra Demianiuka, zeznała, że po wywołaniu jej syna z domu Sacharczuków i zabiciu go przez partyzantów na pobliskim podwórzu, do domu Sacharczuków wszedł d-ca bandy, który powiedział obecnym aby osobnicy narodowości polskiej wyszli z mieszkania i szli do domu. Na jego wezwanie wyszło do 10 – ciu osób […]¹¹¹. Nadmieńmy, że Zychowicz, cytując Jerzego Kułaka, który z kolei oparł się właśnie na zeznaniu Marii Demianiuk, formułuje, czy może raczej powtarza tezę, że w domu Sacharczuków miała miejsce selekcja narodowościowa¹¹². Ułatwia sobie w ten sposób forsowanie i obronę twierdzenia, że to samo miało miejsce w sprawie furmanów. Naszym zdaniem, zeznanie Marii Demianiuk jest w przywołanym jego fragmencie całkowicie niewiarygodne. Jesteśmy przekonani, że do żadnej selekcji narodowościowej w domu Sacharczuków nie doszło; nie padło tam wezwanie do Polaków, aby wyszli z budynku. Zdarzenie opisane przez Marię Demianiuk nie znajduje potwierdzenia ani w żadnym innym zeznaniu złożonym w toku śledztwa w sprawie „Burego” i „Rekina”, ani w czasie procesu tych dowódców partyzanckich, przez osoby, które w dniu 29 stycznia 1946 r. przyszły, tak jak Maria Demianiuk, na „zebranie” do domu Sacharczuków¹¹³. Nie znajduje ono odzwierciedlenia także w przywołanym wcześniej w niniejszym tekście zeznaniu Niny Szklaruk, które w naszej ocenie w sposób najbardziej rzetelny oddaje wydarzenia w domu Sacharczuków. Jest naszym zdaniem oczywiste, że gdyby rzeczywiście „Bury” przed obwieszczeniem zebranym w domu Sacharczuków mieszkańcom Zaleszan, że ich wieś zostanie za chwilę spalona, polecił Polakom opuszczenie tego domu, ta okoliczność zostałaby wyeksponowana zarówno w zeznaniach Eugenii Bazyluk, jak i Nikity Niczyporuka. Zapamiętałaby ją i zawarła w swoim zeznaniu także Nina Szklaruk. Wprowadzenie do zeznania Marii Demianiuk opisu rzekomego wypuszczenia Polaków z domu Sacharczuków przed jego podpaleniem przez żołnierzy 3. Brygady NZW skutkowało kolejną poważną falsyfikacją rzeczywistości w zeznaniach świadków. Wiadomo, że spośród zgromadzonych w domu Sacharczuków mieszkańców Zaleszan nikt nie zginął (pomijamy w tym wątku śmierć Piotra Demianiuka, którego wywołano z domu Sacharczuków i za aktywność komunistyczną zastrzelono na podwórzu Grzegorza Sacharczuka – KK i GW). Przywołajmy ponownie fragment zeznania Niny Szklaruk: Dom, w którym była zgromadzona ludność musiał być zapalony na końcu, bo w stosunku do innych domów nie palił się tak dużym ogniem. Wszystkim którzy zgromadzeni byli w tym domu to udało się uciec, ale ostatni to wyskakiwali z ognia. […] Nie wiem, czy drzwi wyłamali ci co byli w środku, czy raczej ktoś otworzył z żołnierzy „Burego”. Na pewno nikt do nas nie strzelał podczas ucieczki, bo gdyby strzelał, to nikt nie wydostał by się z domu, a na zewnątrz, gdyby strzelali to wiele osób by zginęło¹¹⁴. Oczywiście, przeprowadzenie jakiejkolwiek selekcji – według kryterium narodowościowego lub jakiegokolwiek innego – i w jej następstwie wypuszczenie części osób z domu Sacharczuków,`w sytuacji, gdy za chwilę wszyscy zgromadzeni w tym domu z niego wybiegną i nie stanie im się krzywda, o czym przeprowadzający rzekomą selekcję „Bury” doskonale wiedział, nie miałoby żadnego sensu. Dlatego w zeznaniu Marii Demianiuk z 21 lipca 1949 r. czytamy (pisownia oryginalna – KK i GW): Uciekająca ludność została obszczelona z broni automatycznej przy czym zostało wiele osób zabitych i rannych¹¹⁵. Wtórował jej w tym Nikita Niczypruk, który tego samego dnia zeznał: Do uciekających [z domu Sacharczuków – KK i GW] bandyci odkryli ogień z broni automatycznej i maszynowej¹¹⁶. Smutna prawda jest taka, że formułując lub powtarzając bez wnikliwej i krytycznej analizy źródeł takie twierdzenia, jak to że w domu Sacharczuków doszło do selekcji narodowościowej, w wyniku której dom ten opuścili Polacy, a zostali w nim Białorusini, bo ci pierwsi mieli uniknąć represji, osiąga się – paradoksalnie – taki skutek, że w istniejących warunkach pełnej swobody badań naukowych, wycinek historii obejmujący czasy powojnia piszą po latach „zza grobu” funkcjonariusze bezpieki. Warto jeszcze dodać w tym wątku, że ani w śledztwie w sprawie „Burego” i „Rekina”, ani podczas ich procesu zeznań nie złożył Łukasz Demianiuk, mąż Marii i ojciec zastrzelonego w Zaleszanach Piotra, sekretarz miejscowej komórki partyjnej. Wcześniej, w 1946 roku, był przesłuchiwany w sprawie mjr. „Kotwicza”, miał więc już doświadczenie w roli świadka. Jednak jako aktywista komunistyczny niezbyt dobrze nadawał się do obrazu propagandowego, który miał towarzyszyć sprawie „Burego” i „Rekina”. Dlatego tym razem nie został przesłuchany. Jak widzimy, godnie zastąpiła go żona, Maria. Po stwierdzeniu, że z domu Sacharczuków, przed jego podpaleniem, wypuszczono Polaków, oraz że do tych, którzy uciekali z domu Sacharczuków, gdy zaczął płonąć, strzelano z broni automatycznej, w następstwie czego było wielu zabitych i rannych, zeznała także: Wieś nasza została spalona a ludność była mordowana jedynie i wyłącznie dlatego ponieważ nasza wieś była zamieszkała przez ludność narodowości białoruskiej, ludność która znienawidziła band grasujących w owym czasie na terenie powiatu bielskiego¹¹⁷. Taki był początek eksponowania w śledztwie „Burego” i „Rekina” wątku narodowościowego. Na dalszym etapie tego śledztwa będzie on eksploatowany już samodzielnie, tj. bez dodatków na temat stosunku Białorusinów do „band” czy poparcia ludności narodowości białoruskiej dla „władzy ludowej”.

ZEZNANIA Z OKRESU OD 2 DO 5 SIERPNIA 1949 R. CZYLI MATRYCA PROPAGANDOWA ŚLEDZTWA W SPRAWIE „BUREGO” I „REKINA”

Wróćmy do sprawy furmanów i eksponowania w sprawie „Burego” i „Rekina” wątku narodowościowego jako motywu egzekucji pod Puchałami Starymi. W dniach od 2 do 5 sierpnia 1949 r., w śledztwie prowadzonym przeciwko obu dowódcom przesłuchano jedenaście osób. Przesłuchania skupiły się na okolicznościach zabrania furmanów przez oddział „Burego”. Przeprowadził je Bazyli Czurak, funkcjonariusz UB w Białymstoku. Odbyły się podczas czynności wyjazdowych, w miejscowościach, w których zamieszkiwali przesłuchiwani. Część zeznających wówczas świadków to byli bliscy zabitych. Ponieważ żadna z przesłuchanych wówczas osób nie została wzięta na podwodę przez 3. Brygadę NZW i nie towarzyszyła oddziałowi w charakterze furmana, nie miały one nic istotnego do powiedzenia w sprawie. Dlatego też protokoły ich przesłuchań są krótkie. A jednak z punktu widzenia ubeków prowadzących sprawę, zeznania tych świadków były bardzo ważne. Na tyle, że funkcjonariusz UB w Białymstoku pofatygował się do miejsc zamieszkania świadków i odebrał zeznania w toku trwających cztery dni czynności wyjazdowych. Co zatem ważnego znalazło się w tych zeznaniach? Odpowiadamy: praktycznie jednobrzmiąca fraza, niczym wyraźnie odciśnięta w protokołach przesłuchań matryca tezy propagandowej śledztwa: cel uprowadzenia [furmanów lub konkretnego furmana – KK i GW] przypuszczam, że był ten ponieważ oni byli narodowości białoruskiej, zaś bandyci nad Białorusinami mścili się i pod groźbą broni użycia śmiercią pod przymusem wyganiali do Związku Radzieckiego¹¹⁸. W to propagandowe założenie śledztwa wpisał się także zeznający 2 sierpnia 1949 r. w Krasnej Wsi Michał Łobasiuk – jedyny z grupy świadków przesłuchanych w dniach od 2 do 5 sierpnia 1949 r., który do protokołu przesłuchania podał, że jest narodowości polskiej (pozostali wskazali narodowość białoruską). Był członkiem gminnej Rady Narodowej, czyli terenowej struktury władzy komunistycznej. Jego przesłuchanie otworzyło cały ciąg zeznań , o których mowa powyżej. Ta okoliczność też ma swoją wymowę propagandową – jako pierwszy z ww. grona świadków zeznanie złożył Polak i jako kryterium selekcji furmanów przed egzekucją pod Puchałami Starymi wskazał narodowość. Jego przesłuchanie zaczyna się od bardzo ciekawego pytania zadanego przez śledczego. Dotyczy ono furmanów, którzy przez 3. Brygadę NZW zostali wzięci na podwody w Krasnej Wsi (pisownia oryginalna – KK i GW): wymieńcie wszystkie osoby, które zostały uprowadzone przez bandę „Burego” w dniu 26 stycznia 1946 r. oraz 4 osoby, które wruciły spośród uprowadzonych? [ubek pomylił datę; mężczyźni z Krasnej Wsi zostali wzięci na podwody późnym wieczorem 29 stycznia 1946 r. – przyp. KK i GW]. W odpowiedzi na to pytanie, Michał Łobasiuk wymienił z imienia i nazwiska wszystkich dziewięciu furmanów, spośród wziętych przez oddział „Burego” w Krasnej Wsi, którzy zostali następnie zastrzeleni pod Puchałami Starymi. Po czym dodał (pisownia oryginalna – przyp. KK i GW): Ponadto nadmienia się, że uprowadzeni byli narodowości białoruskiej, którzy nie powrócili. Natomiast z nimi pojechali dwaj narodowości polskiej Podgórski Jan syn Stanisława i Matysiak Adam s. nie znam również mieszkańcy Krasnej Wsi gmina Boćki powiat Bielsk Podlaski którzy na następny dzień powrócili wraz z furami do domu¹¹⁹. O pozostałych furmanach z Krasnej Wsi, którzy zostali wypuszczeni przez partyzantów, nie powiedział ani słowa – pomimo uprzedniego, wyraźnego pytania ubeka o czterech zwolnionych. Albo inaczej – powiedział, tyle że wskazał ich jako osoby narodowości białoruskiej, co z kolei nie odpowiadało prowadzącemu przesłuchanie ubekowi i tego fragmentu zeznania nie wprowadził on do protokołu. Co więcej, zapewne Michał Łobasiuk wymienił personalia nie czterech, lecz pięciu zwolnionych. Skąd to przypuszczenie? Otóż 23 września 1949 r., zeznając jako świadek podczas procesu „Burego” i „Rekina”, wymienił on personalia pięciu zwolnionych furmanów. Protokolantka zapisała je następująco: Podgórski Jan, Niesteruk Aleksander (powinno być: Nesteruk – KK i GW), Juźwiczuk Konstanty (powinno być Juziuńczuk Michał; protokolantka starała się nieudolnie poprawić pisownię nazwiska, co widać w stenogramie protokołu. Straciła na to chwilę czasu. Zapewne Łobasiuk przy każdym z wymienionych przez niego mężczyzn podawał także imię ojca. Juziuńczuk był synem Konstantego. Prawdopodobnie z powodu próby poprawienia pisowni nazwiska Juziuńczuka, protokolantka była spóźniona z protokołowaniem i zapisała przy nazwisku nie imię mężczyzny wymienionego przez Łobasiuka, lecz imię jego ojca, Kondraciuk Michał i Matysiewicz Mikołaj¹²⁰. Na marginesie zaznaczmy, że zeznając 2 sierpnia 1949 r., Łobasiuk podał, a w każdym razie przesłuchujący go oficer śledczy zapisał w protokole przesłuchania, że partyzanci wkroczyli do wsi o 7 rano, co w oczywisty sposób mijało się z prawdą – w rzeczywistości 3. Brygada NZW weszła do Krasnej Wsi późnym wieczorem 29 stycznia 1949 r., o czym była już mowa. Pytanie czy Łobasiuk mówił prawdę, wskazując personalia furmanów, którzy interesowali przesłuchującego go ubeka jako zwolnieni przez oddział „Burego”. Zastanawiające jest, że ani Jan Podgórski, ani Adam Matysiak nie zostali przesłuchani w toku śledztwa prowadzonego w sprawie „Burego” i „Rekina”, a przecież jako Polacy zwolnieni przed egzekucją pod Puchałami Starymi powinni być idealnymi dla prowadzących śledztwo świadkami. Chyba że jednak, wbrew zeznaniom Łobasiuka, nie towarzyszyli oni oddziałowi „Burego” jako furmani albo z jakiegoś innego powodu uznano, że ich zeznania na temat kryterium selekcji przed egzekucją pod Puchałami Starymi nie będą pasowały do propagandowych założeń śledztwa. Wątpliwość odnośnie do tego czy Podgórski i Matysiak zostali w ogóle wzięci na podwody przez żołnierzy 3. Brygady NZW dotyczy w szczególności osoby Adama Matysiaka, którego Łobasiuk, gdy zeznawał podczas procesu „Burego” i „Rekina”, nie wymienił pośród pięciu furmanów z Krasnej Wsi, którzy powrócili do domów. Tak czy inaczej, czterech spośród zwolnionych wozaków z Krasnej Wsi było Białorusinami. Co istotne, wymieniając ich nazwiska podczas procesu, Łobasiuk nie zdecydował się zeznać, że wypuszczono Polaków, a zabito Białorusinów. Stwierdził, że wymieniona przez niego piątka wróciła do domów, gdyż mieli słabe wozy lub konie¹²¹. Zapewne powtórzył wersję, którą furmani wypuszczeni przez oddział „Burego” przyjęli i utrzymywali przed sąsiadami. Z zeznania „Rekina” z dnia 22 września 1949 r. jednoznacznie wynika, że furmanów wypuszczono dopiero 31 stycznia 1946 r. , a zatem w dniu egzekucji pozostałych: W dwa dni po spaleniu wsi Zaleszany część furmanów zwolniono natomiast pozostała część z rozkazu „Burego” przez „Modrzewia” została rozstrzelana w lasach na północ od Puchał¹²². To samo wynika z zeznań złożonych dzień wcześniej przez „Burego”: W czasie postoju w Puchałach Starych, część z nich, w liczbie około 16-tu rozstrzelanych zostało przez „Modrzewia”, któremu „Rekin” i „Wiarus” polecili ich dozorować a reszta ich została zwolniona do domu¹²³[„Bury” zaniżył liczbę zabitych furmanów – przyp. KK i GW].

Dodajmy, że zgodnie z zapotrzebowaniem propagandowym określonym przez śledczych zeznawali dwaj funkcyjni żołnierze 3. Brygady Wileńskiej: Józef Puławski „Gołąb” i Antoni Cylwik „Szczygieł”. W dniu 8 sierpnia 1949 r. „Gołąb” zeznał: Furmani zostali rozstrzelani według oświadczenia „Burego” dlatego, że byli białorusinami i mogliby zdradzić działalność oddziału „Burego” po ich zwolnieniu ponieważ wszyscy byli świadkami palenia poszczególnych wsi¹²⁴. „Szczygieł”, zeznając 5 sierpnia 1949 r., powiedział (pisownia oryginalna – KK i GW): „część z furmanów, którzy byli polakami zostali zwolnieni, a rozstrzelano biało-rusinów¹²⁵. Zarówno „Gołąb”, jak i „Szczygieł” występowali w charakterze świadków oskarżenia i składali zeznania zgodnie z zaleceniami ubeków prowadzących śledztwo. Trzeba przy tym pamiętać, że choć obaj byli funkcyjnymi w 3. Brygadzie NZW i brali udział w szeregu akcji, w tym uczestniczyli w analizowanych działaniach z przełomu stycznia i lutego 1946 r. , a także wykonywali wyroki śmierci, to ich losy potoczyły się w sposób zdecydowanie odmienny niż większości ich podkomendnych, których najczęściej skazywano w procesach na karę śmierci. „Gołąb”, dowódca plutonu w 3. Brygadzie NZW, a potem szef PAS w Komendzie Powiatu NZW Grajewo, otrzymał „tylko” wyrok 10 lat więzienia. Z kolei „Szczygieł”, dowódca zwiadu konnego 3.Brygady NZW, tzw. kawalerii „Burego”, zarówno podczas śledztwa, jak i procesu swoich dowódców przebywał na wolności (zamieszkiwał wówczas w Toruniu). Prawdopodobnie w ogóle uniknął kary. Nie powinno zatem dziwić, że obaj – „Gołąb” i „ Szczygieł” – złożyli zeznania o treści, jakiej oczekiwali od nich ubecy odpowiadający za odpowiedni przekaz propagandowy sprawy „Burego” i „Rekina”.

CZY FURMANI WIEDZIELI KOGO WIOZĄ?

Piotr Zychowicz stanowczo nie zgadza się z naszym stanowiskiem w sprawie kryterium, które zadecydowało o zabiciu albo wypuszczeniu danego furmana. Autor Skaz na pancerzach smaga nas swą ironią: Autorzy postawili nie popartą żadnym poważnym źródłem tezę jakoby furmani, rozmawiając z żołnierzami „Burego”, szczerze zwierzyli się ze swej miłości do komunizmu. Rzekomo przedstawili się jako gorący zwolennicy czerwonej gwiazdy i wrogowie podziemia. „Można oceniać” – napisali Krajewski i Wąsowski – „że furmani niemal do końca sądzili, że mają do czynienia z komunistyczną grupą operacyjną”. Nie, nie można tak oceniać. Jest to bowiem sprzeczne z logiką lub zdrowym rozsądkiem. Nic nie świadczy o tym, że białoruscy furmani byli idiotami czy samobójcami. A nie ma najmniejszych możliwości, żeby obserwując z bliska rajd pacyfikacyjny wymierzony w białoruskie wioski, nie zorientowali się, że wiozą nienawidzących bolszewików polskich partyzantów. Na ich oczach oddział puścił przecież z dymem Zaleszany i Wólkę Wyganowską, w których działał prokomunistyczny aktyw. A mieszkańcy Zaleszan – mimo maskarady z sowieckimi pagonami na płaszczach – natychmiast po wkroczeniu oddziału zorientowali się, że mają do czynienia żołnierzami Narodowego Zjednoczenia Wojskowego a nie ludowego Wojska Polskiego. Tym bardziej zauważyliby to furmani, którzy przebywali z leśnymi dzień i noc. Jak zresztą wynika z przytoczonych relacji byli oni w drodze maltretowani i terroryzowani przez żołnierzy „Burego”¹²⁶.

W artykule „Bury” a Białorusini przywołaliśmy relację dotyczącą furmanów, jaką kilkanaście lat temu odebraliśmy od członka konspiracji poakowskiej. Przypominamy, że nasz rozmówca zamieszkiwał na kolonii położonej w pobliżu Puchał Starych, tj. miejsca egzekucji 30 furmanów. Jego kolegą był urodzony i zamieszkały w nieodległym Brańsku Józef Korzeniewski „Osa”, od końca 1945 r. służący jako dowódca drużyny w 3. Brygadzie NZW (zginął w listopadzie 1946 r.). Kilka miesięcy po rozstrzelaniu furmanów „Osa” na czele patrolu NZW zatrzymał się na postój w gospodarstwie naszego rozmówcy. Zapytany wówczas przez niego o powód rozstrzelania furmanów, „Osa” miał odpowiedzieć, że ci, którzy zostali zastrzeleni w lesie pod Puchałami Starymi wygadali sobie swój los¹²⁷. Z relacji „Osy” wynikało, że o losie furmanów zadecydował ich stosunek do państwa polskiego i reżimu komunistycznego oraz gotowość do współpracy z oddziałem wojska komunistycznego, za jakie wobec furmanów podawali się partyzanci 3. Brygady NZW. Powtórzmy za tekstem „Bury” a Białorusini – nasz rozmówcabył człowiekiem niechętnym podziemiu narodowemu. Pamiętajmy, że na terenie powiatu Bielsk Podlaski konflikt pomiędzy podziemiem poakowskim a strukturami NZW, sprowokowany przez „narodówkę”, był na tyle silny, że zginęło w nim kilkanaście osób. Negatywny stosunek naszego rozmówcy do NZW był więc mocno ugruntowany. W naszej opinii, ta okoliczność tylko uwiarygodnia odebraną przez nas relację. Nie pochodzi bowiem ona od kogoś, kto chciałby „wybielać” czy usprawiedliwiać żołnierzy 3. Brygady NZW. Dodajmy, o czym w artykule „Bury” a Białorusini nie napisaliśmy, że nasz rozmówca był blisko rodzinnie związany z Komendantem Powiatu Bielsk Podlaski AK- AKO – WiN Kazimierzem Chłódem „Szpałą”. W zabudowaniach naszego rozmówcy miała miejsce koncentracja 5. Brygady Wileńskiej AK mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, gdy wyruszała w teren w kwietniu 1945 r. Z tego też miejsca 1. szwadron tej słynnej jednostki partyzanckiej na czterech ciężarówkach wyruszył 7 maja 1945 r. na akcję w Boćkach, w której zginęło dziewięciu milicjantów i dwóch enkawudzistów. Nasz rozmówca przeszedł tortury podczas przesłuchań w UBP w Bielsku Podlaskim i odbył karę kilku lat więzienia. Z tych powodów uznajemy, że jest on ważnym źródłem, a jego relacja zasługuje na poważne potraktowanie. Oczywiście rodzi się pytanie czy „Osa” powiedział mu prawdę. Sądzimy, że tak. Wykazaliśmy wcześniej, że przyczyną egzekucji pod Puchałami Starymi nie była ani narodowość białoruska ani wyznanie prawosławne zastrzelonych tam osób. Nie może być wątpliwości, pomimo odmiennego twierdzenia Piotra Zychowicza, że furmani zastrzeleni 31 stycznia 1949 r. nie zginęli z tego powodu, że byli świadkami wydarzeń w Zaleszanach czy Wólce Wygonowskiej. Bez wątpienia, przyczyna zastrzelenia trzydziestu ludzi nie mogła być bagatelna; przeciwnie – musiała być bardzo poważna. Wersja, którą „Osa” miał przedstawić naszemu rozmówcy wydaje się więc wiarygodna. Michał Ostapiuk w monografii „Burego” bierze pod uwagę, że furmanom mogła zostać zaproponowana współpraca z reżimem komunistycznym. Ci, którzy przyjęli tę propozycję, a jednocześnie, w dowód, że nie jest to tylko pozorna zgoda na współpracę, obciążyli jakieś osoby – podając, że są one źle ustosunkowane do „władzy ludowej”, zostali zastrzeleni. Badacz ten wskazuje przy tym, że podobne działanie było stosowane przez ostatniego dowódcę PAS Okręgu Białystok NZW Tadeusza Bogatko „Plona”, który w szeregach swojego oddziału miał kilku żołnierzy 3. Brygady Wileńskiej NZW. Ta hipoteza Michała Ostapiuka wydaje się nam uprawniona. Nie jest ona zresztą sprzeczna z naszą tezą, a stanowi jej dopełnienie. Tak czy inaczej, ze względów, które omówiliśmy we wcześniejszej partii niniejszego tekstu, odnośnie do szczegółów, które przesądziły o losie furmanów jesteśmy skazani na spekulacje. Natomiast elementem kluczowym dla poglądu prezentowanego tak przez nas, jak Michała Ostapiuka jest założenie, że furmani prawie do końca nie orientowali się, że mają do czynienia nie z wojskiem komunistycznym ścigającym „bandy”, ale z oddziałem partyzantki antykomunistycznej. Piotr Zychowicz uważa to za niemożliwe. Przeanalizujemy jego pogląd na tę sprawę. Przyjmuje on, że skoro mieszkańcy Zaleszan natychmiast po wkroczeniu oddziału zorientowali się, że mają do czynienia żołnierzami Narodowego Zjednoczenia Wojskowego a nie ludowego Wojska Polskiego, to tym bardziej zauważyliby to furmani, którzy przebywali z leśnymi dzień i noc. Błąd w jego rozumowaniu polega na naszym zdaniem nieprawidłowym założeniu, że mieszkańcy Zaleszan od razu poznali, że do ich wsi wkroczył oddział podziemia. W rzeczywistości, aż do momentu, gdy z domu Sacharczuków wywołany został Piotr Demianiuk, którego następnie razem z Aleksandrem Zielinko zastrzelono na sąsiednim podwórzu, znakomita większość ludności Zaleszan była przekonana, że ma do czynienia z wojskiem komunistycznym. Kwestię tę poddaliśmy analizie we wcześniejszej partii tekstu i przedstawiliśmy argumenty przemawiające za tym, że tak właśnie było. Co istotne dla omawianego wątku, tabor 3. Brygady NZW opuścił wieś jeszcze przed rozpoczęciem w niej działań represyjnych. Powyższe wynika ze źródeł przywołanych w niniejszym tekście. Furmani wiedzieli więc tylko, że we wsi doszło do buntu, gdy wojsko zażądało wystawienia podwód. Do tego momentu zachowanie wojskowych we wsi było zupełnie spokojnie. Po wyjeździe z Zaleszan, w drodze do Wólki Wygonowskiej, niektórzy z furmanów widzieli łunę pożarów nad Zaleszanami. Od wojskowych, których wieźli, zapewne dowiedzieli się, że wieś została ukarana materialnie za odmowę wystawienia podwód. Pamiętajmy, że Stefan Babulewicz z Wólki Wygonowskiej, który zapewne także widział pożar od strony Zaleszan, nie miał wątpliwości, gdy nakazano mu przyprowadzenie Jana Zinkiewicza, że ma do czynienia z wojskiem komunistycznym dowodzonym przez oficerów sowieckich; była o tym mowa przy analizie przyczyny śmierci obu mężczyzn. Sowieckie naramienniki na mundurach „Burego”, „Rekina”, „Wiarusa” i „Bitnego” , a także wydawane przez nich komendy w języku rosyjskim dopełniały całości. Wólka Wygonowska była wówczas wsią rozrzuconą na stosunkowo dużym terenie. Wystarczyło, aby podobnie jak w Zaleszanach tabor 3. Brygady NZW pojechał dalej, zostawiając we wsi grupę żołnierzy, którzy zostali wyznaczeni do przeprowadzenia działań represyjnych, aby furmani nie mieli orientacji co do przebiegu wydarzeń w Wólce Wygonowskiej. Było już przecież ciemno, a oni mieli skupiać się na powożeniu, czego z kolei pilnowali siedzący za ich plecami żołnierze. Pamiętajmy też, że furmanki poruszały się w stosunkowo sporych odstępach – to także był element taktyki stosowanej przez „Burego”, obliczonej na minimalizację strat w razie niespodziewanego ataku czy zasadzki ze strony wroga. Zatem liczący wówczas co najmniej 40 furmanek tabor oddziału był rozciągnięty na odcinku nie mniejszym niż 300 metrów. Wspomnijmy też akcję w Hajnówce – przecież żaden z furmanów nie był jej świadkiem. Słyszeli tylko z odległości kilku kilometrów odgłosy strzelaniny. Nie wiedzieli, co było jej przyczyną i z kim starli się wojskowi, których później wieźli na swoich furach. Gdy po odwrocie z Hajnówki partyzanci 3. Brygady NZW załadowali się na furmanki, było już ciemno. Przyprowadzili ze sobą człowieka w bieliźnie, którego przez krótki czas wieźli ze sobą, po czym jeden z wojskowych odprowadził go w bok do lasu (chodzi o sowieckiego oficera wziętego do niewoli podczas walki w Hajnówce; oficer ten zdołał zbiec, gdy NN „Paw” miał go zastrzelić). To zdarzenie mogło widzieć raptem kilku furmanów, ale nie wiedzieli przecież kim był ten człowiek. Wystarczyło dla zachowania kamuflażu, że dowodzący oddziałem wojska „oficerowie sowieccy” i ich podkomendni rozmawiali o tym człowieku jako o dezerterze z Armii Czerwonej, którego ujęli w Hajnówce. Żadna z przywołanych okoliczności nie dekonspirowała partyzantów przed furmanami. Powtórzmy – za artykułem „Bury” a Białorusini – że wśród mieszkańców południowej części woj. białostockiego znane były fakty pacyfikowania przez jednostki komunistyczne wiosek na tamtym terenie. W 1945 r. poszły z dymem Guty-Bujno, Żale, Króle, Brzeziny, Mieszuki, Tybory-Kamianka, Łempice, częściowo Dąbrowa-Moczydły i Kuczyn, komuniści palili też polskie gospodarstwa w Patokach k. Brańska (dwukrotnie) i Kłyzówce pod Drohiczynem. Niektóre pacyfikacje, tak jak w Gutach-Bujnach, Łempicach i Kuczynie – miały krwawy przebieg.

Wśród zeznań złożonych w śledztwie w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi jedno dotyczące kwestii furmanów jest nader interesujące. We fragmencie, który przywołamy za chwilę, odnosi się ono do sytuacji w Krasnej Wsi, do której oddział „Burego” dotarł już po działaniach represyjnych w Zaleszanach i Wólce Wygonowskiej. W Krasnej Wsi partyzanci wzięli kilkanaście podwód (prawdopodobnie 14) i wypuścili część furmanów, którzy byli wzięci przez oddział w Łozicach 28 stycznia 1946 r. : Skierowano nas do zabudowań i ukryto furmanki w stodołach. Kapitan poszedł do jednego z domów. Tam też skierowany został jeden z wozów. Furmanki; moją, Prokopa Iwacika, Antoniego Żukowskiego i Jana Golonko ukryto w jednej stodole. Iwacik i Golonko mieli ze sobą wódkę i jedzenie. Zjedliśmy i wypiliśmy wódkę, żołnierz też wypił kieliszek. Pamiętam, że Iwacik przeżegnał się przed jedzeniem tak jak żegnają się prawosławni. Wszyscy byliśmy wyznania prawosławnego, co siedzieliśmy w stodole. Jakiego wyznania był żołnierz to nie wiem. Następnie ogłoszono alarm. Kazano wyjeżdżać na ulicę. Koledzy wysłali mnie do kapitana, aby pozwolić na zmianę koni, bo nasze były zmęczone. W tym czasie do wsi przyjechały wozy z furmankami. Zorientowałem się, że żołnierze z niektórymi wozakami co przybyli do Krasnej Wsi to rozmawiają mówiąc sobie po imieniu. Furmani odjechali, a my staliśmy dalej na ulicy. Wówczas kapitan zażądał, aby sołtys Krasnej Wsi dostarczył furmanki. Zaczęły zjeżdżać się furmanki z Krasnej Wsi i ustawiać się z drugiej strony. Zaczęto przeładowywać z jednych wozów do drugich to, co wieźliśmy. Kapitan kazał tym nowym furmanom ruszać. Był on w radzieckim mundurze i czapce. Pamiętam, że miał na kaburze pistoletu czerwoną gwiazdę. Miał konia i podjechał do nas. Kazał nam czekać na wojsko, które miało przyjechać na ciężarówkach¹²⁸. Świadectwo to wyraźnie wskazuje, że partyzanci traktowali furmanów poprawnie. Po pierwsze, 3. Brygada NZW znajdowała się na obszarze wrogim partyzantce, zatem dowództwu oddziału zależało na sprawnym odskoku na tereny, na których działała „siatka” organizacji. W tym kontekście maltretowanie i terroryzowanie furmanów było działaniem pozbawionym sensu. Po drugie, z przywołanego zeznania wynika, że kamuflaż tak wobec ludności wsi, jak wobec furmanów był stosowany przez żołnierzy „Burego” także w Krasnej Wsi. Dlatego jeden z oficerów 3. Brygady NZW, być może sam „Bury”, kazał zwolnionym furmanom czekać na wojsko, które miało przyjechać i ich ze sobą zabrać. Z jakiego powodu mamy zakładać, że „Bury” nakazywałby swoim podkomendnym utrzymywanie kamuflażu, czy tym bardziej sam go stosował, w sytuacji gdyby furmani mieli przekonanie, że mają do czynienia z oddziałem podziemia. Dopiero takie postępowanie dowódcy 3. Brygady NZW byłoby, cytując Piotra Zychowicza, sprzeczne z logiką lub zdrowym rozsądkiem i jednocześnie groteskowe. A – powtórzmy – „Bury” był bardzo doświadczonym dowódcą polowym i działał racjonalnie.

SZPAKI, ZANIE I KOŃCOWIZNA – 2 LUTEGO 1946 ROKU

2 lutego 1946 r. 3. Brygada NZW, wykonując rozkaz KOB NZW z 20 września 1945 r. (patrz: artykuł „Bury” a Białorusini), podjęła działania represyjne wobec mieszkańców Szpaków, Zań i Końcowizny. Dzień wcześniej, podczas odprawy kadry dowódczej oddziału, „Bury” przypisał zadania poszczególnym pododdziałom. Można mieć pewne wątpliwości odnośnie do dokonanego wówczas przydziału zadań. Wiadomo na pewno, że do Zań poszedł pluton „Bitnego”. Zgodnie z zeznaniami „Rekina” z 6 grudnia 1948 r. i 5 kwietnia 1949 r. działania represyjne w Szpakach miał wykonać pluton „Leszka”, co oznaczałoby, że w Końcowiźnie miałyby operować pluton „Wiarusa”. „Bury” i „Rekin” z reguły towarzyszyli „Leszkowi”. Nie ma jednak pewności, czy grupa „Leszka” i pluton „Wiarusa” działały oddzielnie. W naszej ocenie, wspólnie operowały w Szpakach, a następnie, podczas marszu na północ, spaliły Końcowiznę. W Szpakach, zamieszkałych wówczas przez ok. 100 mieszkańców, zastrzelono sześciu mężczyzn i spalono większość zabudowań. W Końcowiźnie nie zabito nikogo, spalono wszystkie zabudowania wsi. Wszystko wskazuje na to, że mężczyźni zastrzeleni w Szpakach nie byli przypadkowymi ofiarami. Naszym zdaniem, zginęli oni w następstwie przekazania dowództwu 3. Brygady NZW przez „siatkę” tej organizacji obciążających informacji na ich temat; jak wynika z zachowanej dokumentacji, członkami NZW było w Szpakach ośmiu mężczyzn¹²⁹.

Wśród zabitych 2 lutego 1946 r. był m.in. Paweł Filipczuk, były czerwony partyzant, zaangażowany w działalność komunistyczną. Jego córka, Raisa, tak zeznawała w 1996 r.: „Po spaleniu wsi nie chciano przyjąć nas na zakwaterowanie. Twierdzono, że wieś ucierpiała na skutek działalności mojego ojca i takich jak on. Ludzie wiedzieli, że „chodził” on wraz z jakąś grupą w lesie¹³⁰. Stefan Filipczuk, syn zabitego Pawła Filipczuka, zeznał: „Po przejściu frontu byli partyzanci normalnie pracowali na swoich gospodarstwach, ale udawali się niejednokrotnie do lasu, gdzie mieli ziemiankę. Broń też mieli. Ochraniali przez cały czas wieś. Wystawiali wartowników spośród mieszkańców. Wartownicy broni nie mieli¹³¹. Ostatnie zdanie z tego zeznania nie brzmi wiarygodnie. Przywołajmy też świadectwo prawosławnego mieszkańca Szpaków, które znalazło się w artykule Jerzego Kaliny opublikowanym w Czasopisie nr 4/1995: Mogę się tylko domyślać, że oni już wcześniej wiedzieli kogo trzeba zabić i spalić i to musiał powiedzieć ktoś z tutejszych. Był u nas taki jeden Andrzej Filipczuk, prawosławny, który chodził z tymi bandami. Potem jak ich rozbili to on uciekł do Bielska . W Bielsku też długo nie wysiedział. W końcu wrócił do Szpak i zaczął gospodarzyć. Długo to nie trwało. Znaleźli go pod lasem z kulą w głowie. I tak trzeba! I z prawosławnych też trafiali się bandyci¹³². Andrzej Filipczuk był jednym z członków NZW ze wsi Szpaki. Człowiek ten, wyznania prawosławnego, uczestnictwo w polskiej organizacji niepodległościowej przypłacił życiem.

Problematyczna pozostaje sprawa zabójstwa dziewczyny przy próbie gwałtu i zgwałcenia innej. Piotr Zychowicz pisze o tym w sposób kategoryczny: W Szpakach doszło również do koszmarnego zdarzenia w domu rodziny Pietruczuków. Matkę i starszą córkę polscy oprawcy zamknęli w komórce, a w sąsiedniej izbie usiłowali zgwałcić młodszą córkę, Marię. Gdy zaczęła się bronić, zamordowali ją. Później zaś zgwałcili inną dziewczynę…¹³³. Nas jednak nie opuszczają poważne wątpliwości odnośnie do tego czy tak naprawdę było. Najważniejsze z nich przedstawimy pokrótce poniżej.

W protokole strat, który został sporządzony na podstawie wykazów przesłanych w lutym 1946 r. przez ludność Szpaków do Starostwa Powiatowego w Bielsku Podlaskim (dalej: wykaz strat ludności wsi Szpaki), zostały zawarte szczegółowe dane, tak dotyczące strat osobowych, jak i majątkowych poszczególnych rodzin z tej wsi. Dokument ten został zbudowany według takiego schematu, jak omówiony przez nas wcześniej, w kontekście Stefana Weremczuka, wykaz strat ludności Zaleszan. W wykazie strat ludności wsi Szpaki, pod pozycją 5, figuruje Eudokia Pietruczuk, matka Marii. Czytamy przy jej nazwisku: a) strat moralnych nie poniosła [zgodnie z systematyką wykazu strat ludności wsi Szpaki oznacza to, że nikt z jej rodziny nie zginął ani nie został ranny – KK i GW], b) straty materialne: spłonęła stodoła drewniana kryta słomą o rozm 8 x 6, 1 sieczkarnia, żyta niemłoconego 6 kop, co stanowi 6 m żyta ziarna, pszenicy 1 kopa, co stanowi 40 kg ziarna, łubinu 6 kop co do ziarna 7 mtr, owsa 120 kg, wyki 100 kg, paszy strącz. 600 kg, siana 350 kg., słomy 1000 kg, mięsa 50 kg., słoniny 15 kg¹³⁴. Spis strat materialnych Eudokii Pietruczuk jest zatem bardzo szczegółowy. Brakuje natomiast informacji o zabiciu córki. Jak to wyjaśnić? Dodajmy, że wszyscy zastrzeleni 2 lutego 1946 r. w tej wsi mężczyźni w wykazie strat ludności wsi Szpaki zostali wymienieni – ich personalia figurują w kategorii straty moralne przy wskazanych jako poszkodowane osobach z ich rodzin. W wykazie strat ludności wsi Szpaki nie ma także wskazania, przy żadnej z osób poszkodowanych, że którakolwiek z mieszkanek wsi została zgwałcona. Eudokia Pietruczuk nie została przesłuchana ani w ramach śledztwa w sprawie „Burego” i „Rekina”, ani podczas ich procesu. A przecież jako matka dziewczyny zamordowanej przez ich podkomendnych przy próbie gwałtu byłaby z punktu widzenia władzy komunistycznej idealnym świadkiem. Z jakiego powodu nie sięgnięto po jej zeznania? To samo pytanie można postawić odnośnie do kobiety, która miała zostać zgwałcona przez partyzantów po zastrzeleniu przez nich córki Eudokii Pietruczuk. Ona również nie została przesłuchana w toku śledztwa „Burego” i „Rekina” ani podczas ich procesu. Dlaczego? Dodajmy, że złożyła ona zeznanie w toku śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi . Z oczywistych względów w tym przypadku nie podajemy personaliów. Przesłuchanie odbyło się w lutym 2004 r. W swym zeznaniu kobieta ta wymieniła nazwiska czterech z sześciu mężczyzn zastrzelonych 2 lutego 1946 r. w Szpakach. Dodała, że nazwisk dwóch pozostałych nie pamięta. Nie wspomniała słowem o zabiciu czy próbie zgwałcenia Marii Pietruczuk. Zeznała, że gdy do wsi weszli partyzanci, to była w domu z matką i dwójką młodszych braci. Matka przygotowywała kolację (działania represyjne w Szpakach rozpoczęły się około 20.00 – przyp. KK i GW). Gdy wieś zaczęła płonąć, cała rodzina wybiegła na dwór, po czym uciekła do sąsiedniej wsi. Dalej kobieta opisała powrót do Szpaków, który nastąpił 3 lutego 1946 r. Po czym zeznała: Chcę dodać, że w tym dniu, co spalono wioskę, to wcześniej zostałam zgwałcona przez jednego bandytę¹³⁵. To wszystko co miała na ten temat do powiedzenia. W tym kontekście rodzą się zasadnicze pytania: (I) dlaczego o tym, że została zgwałcona zeznała dopiero jakby w uzupełnieniu swojej relacji o wydarzeniach w Szpakach, które rozegrały się 2 lutego 1946 r.? (II) dlaczego po powrocie do domu nie powiedziała matce, że została zgwałcona (z zeznań wynika, że rodzina spokojnie szykowała się do kolacji)? (III) czy sprawcą gwałtu był partyzant, skoro zdarzenie miało mieć miejsce zanim pododdział 3. Brygady NZW wkroczył do Szpaków (przy czy nie wiadomo jaki był odstęp czasu pomiędzy gwałtem, a powrotem kobiety do domu, a także między jej powrotem a wejściem partyzantów do Szpaków)? (IV) jeżeli do gwałtu doszło przed spaleniem Szpaków, a gwałcicielem miał być partyzant, to dlaczego kobieta została wypuszczona przez sprawcę gwałtu?; przecież musiał on zakładać, że ofiara zaalarmuje wieś, a przynajmniej swoją najbliższą rodzinę o obecności partyzantów w pobliżu wsi, ponadto musiał się liczyć z tym, że sprawa gwałtu stanie się znana dowództwu oddziału, co z kolei oznaczało pewność bardzo surowej kary dla sprawcy. Poza wszystkim, przywołane zeznanie ma się nijak do rozpowszechnionej wersji, zgodnie z którą kobieta została zgwałcona, po tym jak Maria Pietruczuk, która broniła się przed gwałtem, została zastrzelona w swoim domu. Dodatkowo oba te zdarzenia miały mieć miejsce w domu Pietruczuków. Tak opisywała je w 1946 r. komunistyczna gazeta Jedność Narodowa: Przykryty kocem, leży trup osiemnastoletniej dziewczyny Marii Pietruczuk. Michał Rutczuk z tej samej wsi Szpaki opowiada, jak to było z Marią. – Weszło ich czterech do chałupy i powiedzieli do Marysi: rozbieraj się. Nie chciała. Krzyczała: to już lepiej zabijcie mnie. Dostała serię z automatu w piersi. To dziwne, że dotychczas żyła. Była w chałupie jeszcze druga dziewczyna […]. Ta rozebrała się. Wszyscy czterej ją zgwałcili po kolei. Żyje. – Jazda! dać żreć. Schneller, schneller!¹³⁶.

Na zakończenie wątku dotyczącego wydarzeń w Szpakach chcemy podkreślić, że jeżeli jednak rzeczywiście doszło tam do zabójstwa dziewczyny broniącej się przed gwałtem lub do zgwałcenia innej, to przestępstwa te obciążają wyłącznie ich sprawców czy też sprawcę. Nawet najbardziej nieprzychylne „Buremu” osoby nie powinny mieć wątpliwości, że gdyby dowiedział się on o tych zdarzeniach, to osoby za nie odpowiedzialne zostałyby natychmiast bardzo surowo ukarane.

W naszej ocenie, w Końcowiźnie, podobnie jak w Szpakach (z oczywistym zastrzeżeniem, że zabicie dziewczyny broniącej się przed gwałtem i zgwałcenie innej – jeżeli do tych zdarzeń doszło – nie miało nic wspólnego z wydanymi rozkazami odnośnie akcji w Szpakach), działania represyjne wykonano zgodnie z założeniami rozkazu KOB NZW i poleceniami „Burego”. Inaczej wydarzenia potoczyły się w Zaniach, zamieszkiwanych wówczas przez sto kilkadziesiąt osób, w tym przeszło 100 prawosławnych. W wyniku działań plutonu „Bitnego” zginęło 24 mieszkańców wsi, w tym osoby niewinne (kobiety, dzieci a zapewne także część mężczyzn, którzy stracili tam wówczas życie).

DYSKUSJA WOKÓŁ ZAŃ CZYLI PIOTRA ZYCHOWICZA SZKOŁA WALKI O PRAWDĘ

W artykule „Bury” a Białorusini podjęliśmy próbę odpowiedzi na pytanie dlaczego działania represyjne w Zaniach miały aż tak krwawy przebieg. W ocenie Piotra Zychowicza ponownie, trudno zliczyć który to już raz, wykazaliśmy się rażącą stronniczością : Innym przykładem braku obiektywizmu obu autorów jest opis masakry w Zaniach. Ze źródeł wiadomo, że do zbliżających się do wsi polskich żołnierzy strzelał tylko jeden mężczyzna – Włodzimierz Antoniuk. Żołnierz NZW Czesław Popławski „Pliszka” w swojej relacji potwierdził, że strzałów było „kilka”. Wszystkie niecelne. Mimo to Krajewski i Wąsowski przedstawili sytuację tak, jakby na opłotkach wsi doszło niemal do walnej bitwy między nacierającymi Polakami a silną komunistyczną bandą¹³⁷. W artykule „Bury” a Białorusini, w jego fragmencie dotyczącym wydarzeń w Zaniach, napisaliśmy: Gdy pluton „Bitnego” wkroczył do Zań, został ostrzelany przez mieszkających tam prawosławnych mężczyzn. Janusz Bakuniak przywołuje nawet nazwisko jednego spośród zbrojnych ze swej wioski […][chodzi o Władysława Antoniuka; pominęliśmy nie mający znaczenia dla omawianego wątku cytat z relacji Bakuniaka – KK i GW] Można sądzić, że także inni mężczyźni z Zań posiadający broń – użyli jej. Wskazują na to słowa „Rekina”, który w toku swego procesu w 1949 r. stwierdził, że miejscowi podjęli obronę, strzelając, i żołnierze 3. Brygady NZW odpowiedzieli ogniem (ponieważ „Rekin” był w tym czasie przy plutonie „Leszka”, należy przyjąć, że informację tę uzyskał od dowodzącego żołnierzami 3. Brygady NZW w Zaniach „Bitnego”). Opór miejscowych nie mógł trwać długo¹³⁸. Tyle można przeczytać w naszym artykule „Bury” a Białorusini na temat oporu ze strony mieszkańców Zań. Jednak dla Piotra Zychowicza brzmi to jak opis niemal walnej bitwy. Nie po raz pierwszy daje on tym dowód dużego natężenia złej woli w komentowaniu naszych tekstów albo braku umiejętności czytania ich ze zrozumieniem. Cóż, walczy o swoją „prawdę”, jak potrafi. Zeznanie „Rekina”, na które powołaliśmy się w artykule „Bury” a Białorusini, złożone zostało w drugim dniu procesu, 22 września 1949 r. „Rekin” zeznawał: We wsi Zanie ludność broniła się strzelając, wówczas nasze oddziały odpowiedziały ogniem¹³⁹. Z kolei „Bury” podczas śledztwa, we własnoręcznie sporządzonym opracowaniu z dnia 10 marca 1949 r., napisał (pisownia oryginalna – przyp. KK i GW): meldował mi natomiast o tem ppor. „Bitny” że otwarto do niego ogień karabinowy we wsi Zanie jak i o tem, że przy podpalaniu stodoły nastąpił wybuch demolując cały dach od większej ilości amunicji przechowywanej przez gospodarza tejże wsi¹⁴⁰. Ponieważ uznaliśmy, że „Bitny” był zainteresowany, aby wobec dowódców 3. Brygady NZW wyolbrzymić skalę oporu, na jaki jego pluton napotkał ze strony mieszkańców Zań, pisząc na ten temat w artykule „Bury” a Białorusini użyliśmy określeń przypuszczających: „można sądzić”, „wskazuje na to”. Jednoznacznie podkreśliliśmy, że opór ten „nie mógł trwać długo”. Napisaliśmy tam także: Zastanawiając się nad krwawym przebiegiem sytuacji w Zaniach bierzemy pod uwagę dwie hipotezy. Pierwsza sprowadza się do tego, że „Bitny” w ciemnościach utracił panowanie nad sytuacją i dopuścił do tego, by jego ludzie strzelali do osób zupełnie przypadkowych. W tym wariancie działania w Zaniach, które powinny być wymierzone w uzbrojonych bojówkarzy, wymknęły się spod kontroli dowództwa i przekroczyły ramy rozkazu wydanego przez Komendę Okręgu NZW. Druga hipoteza jest jeszcze mniej korzystna dla „Bitnego”. Mianowicie, pochodząc z powiatu bielskiego, działając na tym terenie jeszcze w czasie okupacji niemieckiej i mając, tak jak i jego podkomendni, z których większość także wywodziła się z tego powiatu, różne porachunki z miejscowymi prawosławnymi, mógł wykorzystać początkowy zbrojny opór niezidentyfikowanej części mieszkańców wsi jako pretekst, aby działania represyjne po złamaniu tego oporu skierować przeciwko przypadkowym osobom. Ponieważ „Burego” nie było w Zaniach przy plutonie „Bitnego”, jest oczywiste, że nie miał on wpływu na rozwój wypadków we wsi¹⁴¹. Tego fragmentu naszego artykułu Zychowicz, rzecz jasna, nie przytoczył. Dla jasności, nie mamy o to do niego najmniejszych pretensji. Natomiast, musimy to przyznać: są momenty, w których styl, w jakim autor Skaz na pancerzach walczy o prawdę wywiera na nas dość przygnębiające wrażenie.

Wracając do wydarzeń w Zaniach, uważamy, że o ile „Bitny”, raportując dowódcom 3. Brygady NZW przebieg działań swojego plutonu we wsi, mógł wyolbrzymić skalę oporu jej mieszkańców, to jednak nie wykreował faktu, że opór miał miejsce. Byłoby to dla niego zbyt ryzykowne. Musiał się liczyć z tym, że „Bury” lub „Rekin” będą chcieli zweryfikować wersję, jaką im podał, u dowódcy którejś z drużyn plutonu czy odbierając raport od szeregowych żołnierzy pododdziału. Dlatego uznajemy, że opór ze strony mieszkańców wsi był silniejszy niż przyjmuje to Zychowicz, tzn. nie ograniczył się do symbolicznych kilku strzałów oddanych przez samotnego obrońcę¹⁴². Jak wynika z przywołanego wcześniej fragmentu Skaz na pancerzach, na wzmocnienie swojego twierdzenia Piotr Zychowicz przytacza relację żołnierza oddziału „Burego” Czesława Popławskiego „Pliszki”, który potwierdził, że strzałów było kilka. Autor Skaz na pancerzach do świadectwa, które pozostawił po sobie „Pliszka” przywiązuje dużą wagę. Przeciwnie niż my, o czym za chwilę. Czytamy w książce Zychowicza: W archiwum Ośrodka KARTA zachowały się zapisy relacji żołnierzy NZW zebranych w latach dziewięćdziesiątych przez Jerzego Kułaka. Wśród nich znalazło się wspomnienie Czesława Popławskiego „Pliszki”, który opowiedział, jak masakra wyglądała z perspektywy partyzantów: Zaczęli uciekać z tych domów. Myśmy mieli jednak rozkaz, żeby ich nie wypuścić. Można było puścić tylko bydło i dzieci. To przykra sprawa i przykro o tym opowiadać. Rozkaz to rozkaz i trzeba go wykonać, a jednak to do ludzi się strzelało. Ja tam nie żałuję ich, broń Boże, bo to kacapy. Cholera, ale jednak to człowiek był. Nie wiem, jak strzelali inni, bo to zależało od ludzi, ale ja to nie przepuścił. Ja byłem okropnie cięty na nich, ale lepiej niech to między nami zostanie. Ale jednak taka walka to nie dla katolika. Mogłem ich puścić, ale nie puściłem. Nie wypuściłem, nikogo. Dzieci tak. Krowy uciekali, konie, a reszta to …. To była jednak nieprzyjemna walka. Daj Boże, żeby takich walk więcej nie było. Front o co innego, a to co innego, ale trzeba było to zrobić. Ten rozkaz to wydał „Bury”¹⁴³. Ta relacja, poza tym, że dość fatalnie świadczy ona o jej autorze, nie oddaje rzeczywistego przebiegu wydarzeń w Zaniach. Nie powinna także, pomimo jej treści, być uznawana za dowód w sprawie rozkazodawstwa „Burego”. Z prostego powodu: „Pliszka” nie był żołnierzem plutonu „Bitnego” i w Zaniach go nie było. Dlaczego złożył taką relację, wiedział tylko on sam. Bez wątpienia miał skłonność do fantazjowania. W innym miejscu swojej opowieści spisanej przez Jerzego Kułaka stwierdził, że: na Wileńszczyźnie byłem u „Szczerbca” […] Jako były wojskowy byłem dowódcą plutonu u „Szczerbca”. Tam dużo akcji było. Przez te trzy lata to brałem udział w jakichś może 15–tu akcjach. Wilno atakowaliśmy […]¹⁴⁴. Mijał się z prawdą. Rażąco. W rzeczywistości nie był podkomendnym „Szczerbca” – nigdy nie walczył w szeregach 3. Brygady Wileńskiej AK, nie dowodził w niej plutonem ani żadnym innym pododdziałem, nie brał w jej szeregach udziału w operacji „Ostra Brama”.

Niemniej znajdujący się w Archiwum Wschodnim Ośrodka KARTA dokument obejmujący relację „Pliszki” jest w interesującej nas kwestii odrobinę obszerniejszy. Jednak Piotr Zychowicz postanowił nie prezentować swoim czytelnikom pełnej wersji tego dokumentu, w wątku dotyczącym Zań. Pominął, bez jakiegokolwiek zaznaczenia, że stosuje taki zabieg, fragment następujący po zdaniu: Cholera, ale jednak to człowiek był. Pominięty przez Zychowicza fragment brzmi następująco: Jak to się zaczęło palić to już mało strzałów było tylko uciekali. Strzały padały z budynków, które jeszcze się nie paliły. Więcej ich padło jak całym plutonem „Leszka” zbliżaliśmy się do tej wsi¹⁴⁵. Nie dziwi nas, że akurat na ten fragment padło. Zdanie o plutonie „Leszka” musiałoby wzbudzić u czytelników Skaz na pancerzach istotne wątpliwości czy „Pliszka” rzeczywiście był w Zaniach i jest wiarygodnym źródłem odnośnie do wydarzeń w tej wsi, skoro wiadomo że plutonu „Leszka” tam nie było. Natomiast fragment dotyczący strzałów padających z budynków, które jeszcze się nie paliły stoi w oczywistej sprzeczności z wersją, że do wkraczającego do Zań plutonu „Bitnego” strzelił kilka razy samotny obrońca, Władysław Antoniuk. Przecież Antoniuk nie mógł być w kilku budynkach jednocześnie i strzelać z nich do partyzantów. Czyli tak źle, i tak niedobrze. Pozostawało jedno wyjście – pominąć niewygodną część zapisu relacji. To jest obrona prawdy i rzetelność naprawdę wzorcowa, przed którą bezwarunkowo i bezdyskusyjnie ustępujemy. Obrona prawdy na miarę obiektywizmu Piotra Zychowicza.

Na zakończenie wątku dotyczącego relacji „Pliszki” warto przywołać, co na temat jej wartości jako źródła historycznego powiedział Jerzy Kułak, gdy jako świadek składał zeznania w toku śledztwa w sprawie S 28/02/Zi . Jego wypowiedź w tej kwestii poprzedzimy cytatem z książki Zychowicza (fragment Skaz na pancerzach, który w tym miejscu przywołujemy, nie dotyczy „Pliszki” ani jego relacji – KK i GW): Oddajmy na koniec głos Jerzemu Kułakowi, mojemu największemu autorytetowi w kwestii „Burego” i działań 3. Brygady NZW na Białostocczyźnie¹⁴⁶. Niech zatem autorytet dla Piotra Zychowicza zabierze głos: Owszem, wielokrotnie miałem wątpliwości co do wiarygodności świadków, szczególnie odnosi się to do opowiadań Czesława Popławskiego ps. „Pliszka” i Zenona Poducha. Obie relacje oceniam jako całkowicie niewiarygodne […]¹⁴⁷.

Wywody na temat odpowiedzialności „Burego” za wydarzenia w Zaniach Piotr Zychowicz spuentował następująco: Masakra w Zaniach była zaś tak drastyczna dlatego, że jeden z Białorusinów otworzył ogień do nadchodzącego oddziału. Pytanie czy masowy mord na cywilach był spontaniczną inicjatywą dowódcy plutonu Jana Boguszewskiego „Bitnego”, czy też otrzymał on od „Burego” rozkaz: „W razie oporu – wyciąć wieś w pień!”. Sprawa ta nigdy nie zostanie rozstrzygnięta, obaj żołnierze zabrali ją do grobu. Ale niewymierzenie Boguszewskiemu kary świadczy, że kapitan Rajs jego radykalne działania w Zaniach co najmniej zaaprobował¹⁴⁸.

Nie istnieje argument uzasadniający przypuszczenie, że „Bury” wydał „Bitnemu” taki rozkaz. Nic też nie wskazuje na to, że w którymkolwiek momencie zamiarem „Bitnego” było wystrzelanie całej ludności Zań. Dla porządku przypomnijmy, że w tej wsi zginęły 24 osoby, spośród ponad 100 ówczesnych jej mieszkańców narodowości białoruskiej. Sugerowanie, że „Bury” mógł wydać rozkaz wycięcia w pień ludności Zań, w razie gdyby pluton „Bitnego” natrafił w tej wsi na opór, nie miało dotychczas miejsca nawet w najbardziej wrogich dowódcy 3. Brygady NZW tekstach, w tym publikowanych w periodykach czy na portalach białoruskich. Widocznie nawet tam trudno znaleźć takich bezkompromisowych szermierzy prawdy w sprawie „Burego”, jak Piotr Zychowicz. Utrzymując się jeszcze przez chwilę w krainie ponurych nonsensów, bo tak traktujemy niejako wymuszoną przez Zychowicza potrzebę rozważań czy przed akcją w Zaniach „Bury” wydał „Bitnemu” rozkaz: „W razie oporu – wyciąć wieś w pień!”, zauważmy, że „Bitny” takiego rozkazu, gdyby został on wydany, w sposób rażący nie wykonał. Ponieważ jednocześnie zameldował „Buremu”, że wieś stawiła opór, to siłą rzeczy od razu narażał się na odpowiedzialność za to, że nie wykonał „rozkazu” i nie wyciął wsi w pień. Na tym zamknijmy niepotrzebne dywagacje na ten temat.

Pamiętajmy, że akcja represyjna w Zaniach podjęta została przez „Burego” w wykonaniu rozkazu KOB NZW z 20 września 1945 r., w myśl którego działania wymierzone w skomunizowaną ludność białoruską miały zostać przeprowadzone z udziałem oddziału „Bitnego”. Oddział ten, w chwili wydania przywołanego rozkazu, był oddziałem PAS Komendy Powiatu NZW Bielsk Podlaski (kryptonim „Burza”), a w czasie działań w Zaniach wchodził już w skład 3. Brygady NZW, jako jej 2. pluton. W myśl rozkazu KOB NZW działania represyjne miały dotyczyć pracowników i konfidentów UB, a także objąć zorganizowanie odwetu na wrogiej ludności do sprawy konspiracyjnej¹⁴⁹. To ten rozkaz wyznaczał ramy akcji i nie ma najmniejszego powodu przypuszczać, że „Bury”, wysyłając zgodnie rozkazem KOB NZW pluton „Bitnego” do Zań, miałby samowolnie rozkaz ten zmienić w zakresie skali działań represyjnych w tej wsi. Akcja przyniosła śmierć osób niewinnych (kobiety, dzieci a zapewne także część mężczyzn, którzy stracili wówczas życie) nie w wyniku rozkazodawstwa KOB NZW czy „Burego”, lecz z powodu sposobu dowodzenia na miejscu przez „Bitnego”, który – powtórzmy za naszym tekstem „Bury” a Białorusini – albo nie poradził sobie z zadaniem, jakim było zlikwidowanie komunistycznych bojówkarzy (członków samoobrony) w Zaniach, albo potraktował je jako pretekst do krwawej rozprawy z Bogu ducha winną częścią mieszkańców wsi. Ponieważ „Burego” nie było w Zaniach przy plutonie „Bitnego”, jest oczywiste, że nie miał on wpływu na rozwój wypadków w tej wsi.

Warto przy tym mieć na uwadze, że Bury” nie miał czasu, by poznać zalety czy też raczej wady tego przedwojennego podoficera marynarki (awansowanego w szeregach NZW do stopnia podporucznika) ani jego podkomendnych. „Bitny” już w czasie okupacji niemieckiej dowodził oddziałem NSZ. Następnie był dowódcą oddziału PAS Komendy Powiatu NZW Bielsk Podlaski. Cieszył się dobrą opinią przełożonych z NZW. Do 3. Brygady NZW dołączył ze swymi żołnierzami w końcu listopada ewentualnie w początku grudnia 1945 r. Od października 1945 r. do połowy stycznia 1946 r. „Bury” przebywał na urlopie poza oddziałem; jedynie przez kilka dni w grudniu 1945 r. brał udział w pracach Komendy Okręgu NZW Białystok. Pod jego nieobecność oddziałem dowodził „Rekin”. Do czasu powrotu „Burego” do oddziału „Bitny” dał się poznać jako dobry szkoleniowiec. „Bury” nie miał zatem podstaw, by sądzić, że „Bitny” tak fatalnie, jak to uczynił, pokieruje działaniami swojego plutonu w Zaniach.

W wariancie dla „Burego” nieco korzystniejszym, Zychowicz przyjmuje, że dowódca 3. Brygady NZW działania „Bitnego” w Zaniach co najmniej zaaprobował, co przejawiło się w tym, że nie wymierzył kary temu ostatniemu. Śmiała ta teza pomija argumenty, które takie rozumowanie unieważniają. Po pierwsze, istotne jest jaką wiedzą na temat wydarzeń w Zaniach dysponował „Bury”. We wcześniejszej partii tekstu przywołaliśmy co napisał na ten temat w czasie śledztwa. Powołał się na relację „Bitnego”, z której wynikało, że do żołnierzy jego plutonu otwarto ogień karabinowy we wsi Zanie. Taką samą znajomością na temat rozwoju sytuacji w Zaniach dysponował „Rekin”, co wynika z przywołanego wcześniej jego zeznania złożonego podczas procesu. Nie wiadomo czy w początkach lutego 1946 r. dowódcy 3.Brygady NZW mieli w ogóle wiedzę, że pośród osób zabitych w Zaniach były kobiety i dzieci. Zapewne ani ci, którzy zadali śmierć niewinnym mieszkańcom wsi, ani dowodzący akcją w Zaniach „Bitny” nie pochwalili się tym przed „Burym” czy „Rekinem”. Po drugie, zaraz po wydarzeniach w Zaniach 3. Brygada NZW przesunęła się na teren powiatu Wysokie Mazowieckie, a już 12 lutego 1946 r. wkroczyła na teren b. Prus Wschodnich. 16 lutego 1946 r., czyli dokładnie dwa tygodnie po działaniach w Zaniach, „Bitnego” nie było już wśród żywych – zginął w bitwie z NKWD pod wsią Gajrowskie. Zastrzegamy, że nie twierdzimy, że gdyby linia życia „Bitnego” była dłuższa, ze strony „Burego” spotkałaby go kara. Uważamy jednak, wobec powyższych faktów, że twierdzenie, w myśl którego brak kary dla „Bitnego” dowodzi, że „Bury” co najmniej zaaprobował działania „Bitnego” w Zaniach, jest nadużyciem. Jednym z szeregu, których Zychowicz dopuścił się wobec postaci „Burego” w swojej książce Skazy na pancerzach. „Bury” był partyzantem z piękną kartą bojową z Wileńszczyzny, przywiązanym bardzo mocno do etosu 3. Brygady Wileńskiej AK. Przygotowana przez niego już podczas walki w szeregach NZW pamiątkowa odznaka 3. Brygady świadczy o tym dobitnie. Bez wątpienia był też wrażliwy na punkcie swojej partyzanckiej sławy, którą cieszył się jako uczestnik szeregu poważnych akcji zbrojnych. Czy taki człowiek miałby aprobować zabijanie na jego konto niewinnych ludzi, w tym kobiet i dzieci, a tym bardziej wydawać rozkazy tego rodzaju? Pytanie to uznajemy za retoryczne.

W tym miejscu pozwolimy sobie na pewną refleksję. Otóż zgodnie z relacją Zygmunta Błażejewicza „Zygmunta”, dowódcy 1. szwadronu 5. Brygady AK w okresie od kwietnia do października 1945 r., gdy podczas ostatniej koncentracji 5. Brygady AK przed jej samorozwiązaniem we wrześniu 1945 r. „Bury” zakomunikował „Łupaszce”, że przechodzi walczyć dalej w szeregi NZW, ten ostatni miał powiedzieć: uważaj „Bury”, bo źle skończysz¹⁵⁰. Jeżeli rzeczywiście takie słowa wówczas padły, to trzeba stwierdzić, że „Łupaszka” wykazał się znakomitą wręcz intuicją. I nie chodzi nam wcale o księgę życia „Burego”, bo ostatnia jej karta zamknęła się w ten sam sposób, co księga życia „Łupaszki” – strzałem w tył głowy oddanym przez komunistycznego kata. Cóż, taki był los większości oficerów partyzantki antykomunistycznej. Mamy na myśli raczej to, co do księgi życia „Burego” różni ludzie dopisali już po jego śmierci, niejako w symbolicznym posłowiu. W następstwie tych „dopisków”, w zbiorowej świadomości, czy raczej nieświadomości nam współczesnych „Bury” na dobre zadomowił się jako zbrodniarz. Książka Skazy na pancerzach jest tylko kolejnym z wielu takich dopisków, na które w naszej ocenie ten dzielny dowódca partyzancki, który swoje życie podporządkował walce o niepodległość Polski, przy wszystkich błędach jakie były jego udziałem, po prostu nie zasłużył.

„ŚMIERĆ ŻOŁNIERZA” CZYLI ZBLIŻAMY SIĘ DO KOŃCA

Podrozdziałowi zamykającemu w Skazach na pancerzach rozdział o „Burym” Zychowicz nadał tytuł Śmierć żołnierza. Jak się wydaje, tytuł ten nie odnosi się wyłącznie do faktu, że „Bury” został skazany na karę śmierci i zamordowany przez komunistów w więzieniu w Białymstoku 30 grudnia 1949 r. Ma też sugerować, że zanim to nastąpiło, „Bury” swoją postawą w śledztwie i podczas procesu unicestwił się sam jako żołnierz i dowódca. Zychowicz pisze: Szczegóły jego śledztwa [„Burego” – KK i GW] – zrekonstruowane przez Jerzego Kułaka w Rozstrzelanym oddziale – są szokujące. „Bury”, mimo że najprawdopodobniej nie był bity, zaproponował komunistom współpracę. Zaoferował, że przejdzie na ich służbę i wyda pozostające w lesie oddziały NZW. Następnie stanie na ich czele i… pojedzie na Rzeszowszczyznę zwalczać UPA. Jego apologeci uważają, że była to tylko gra, która miała na celu wydostanie się na wolność. No cóż, jeżeli tak było, to wykazał się wówczas dużą naiwnością. „Bury” występował na procesach pokazowych kilku innych Wyklętych. W śledztwie zrzucał odpowiedzialność na podwładnych. Jak wynika z ustaleń Kułaka, Rajs zdradził ubecji informacje, które doprowadziły do aresztowania jego zastępcy, podporucznika Kazimierza Chmielowskiego „Rekina”, i jego rodziny. Podporucznik Chmielowski zachował w śledztwie godną postawę i został przez komunistów zgładzony. Również jego ojciec zmarł w więzieniu. Wszystko to – wbrew nadziejom „Burego” – nie ocaliło mu życia¹⁵¹. I jeszcze fragment, w którym Zychowicz cytuje Kułaka: Kapitan „Bury” – pisał gorzko Jerzy Kułak – przegrał również jako dowódca. Aresztowany nie chciał brać na siebie odpowiedzialności za wydawane rozkazy. Ani w czasie śledztwa, ani na rozprawie nie przyznał się do wydania rozkazu pacyfikacji białoruskich wsi, odpowiedzialność za to zrzucając na swego zastępcę – ppor. „Rekina”, co było zachowaniem niegodnym¹⁵².

Nie jesteśmy apologetami „Burego”. Każdy kto nas zna, wie, że tak właśnie jest. Pomimo to uznajemy, że złożona przez niego w toku śledztwa oferta podjęcia współpracy z komunistami, propozycja przejścia na ich stronę, była z jego strony grą obliczoną na wydostanie się na wolność. Wskazuje na to analiza doniesień agenta celowego „Jerzego” z kwietnia – maja 1949 r. (w przywołanych poniżej fragmentach donosów agenta „Jerzego” zachowaliśmy oryginalną pisownię – KK i GW). 26 kwietnia 1949 r. agent raportował: „Bury” mówił, że chociaż by z nim teraz UBP poszło na umowę to on by wszystko jedno uciekł, ale że teraz to już by go UBP nie złapało […]¹⁵³.Trzy tygodnie wcześniej „Jerzy” donosił: […] „Bury” mówił, że może uda mu się wyjść z więzienia w jaki bądź mętlik no to on wtenczas się odwdzięczy dla wszystkich komunistów¹⁵⁴. 5 maja 1949 r. agent „Jerzy” informował śledczych: „Bury” mi mówił, że najpierw wytoczy morze krwi z komunistów za Katyń, za Kaługę, za warszawskie powstanie i za okłamanie narodu polskiego. „Bury” mówił, że za to wszystko odpowiedzą polskie komuniści a tych sędziów, którzy obecnie sądzą ludzi polskich na długie lata więzienia to on z nimi będzie wiedział w jaki sposób się ma załatwić¹⁵⁵. Co warte zauważenia, autorytet w sprawie „Burego” dla Piotra Zychowicza, czyli Jerzy Kułak, napisał: W rozmowach tych [z agentem celowym „Jerzym” – przyp. KK i GW] kpt. Rajs całkowicie zdekonspirował się ujawniając swoje rzeczywiste poglądy i plany odnośnie współpracy z MBP […]¹⁵⁶. W innym miejscu swojej książki Kułak na temat złożonej przez „Burego” oferty współpracy z UB stwierdził, że był to wyłącznie wybieg mający na celu umożliwienie wydostania się na wolność¹⁵⁷. Zatem Jerzy Kułak także uznaje, że złożona komunistom przez „Burego” propozycja współpracy miała charakter pozorny. Dlaczego zatem Zychowicz w Skazach na pancerzach sugeruje swoim czytelnikom, że taki pogląd w tej sprawie prezentują wyłącznie apologeci „Burego”? Czy Jerzego Kułaka także zalicza do tego grona? Na pewno nie. Zatem takie postawienie sprawy przez Piotra Zychowicza wydaje się nam niezbyt uczciwe. Czy może inaczej – jest to ujęcie zagadnienia właściwe dla sposobu, w jaki autor Skaz na pancerzach walczy o prawdę.

Piotr Zychowicz uważa, że jeżeli rzeczywiście była to ze strony „Burego” gra, to dowódca ten wykazał się wówczas dużą naiwnością. Cóż, myślenie życzeniowe ma dużą siłę i często powoduje rozbrat z rzeczywistością. Tyle że warto w tym kontekście mieć na względzie, że „Bury” walczył o życie. Nie znajdujemy w sobie tyle odwagi ani hartu ducha, co Piotr Zychowicz, żeby „Burego” oceniać krytycznie za to, że tę walkę podjął. Pamiętajmy przy tym, że znane są przypadki, w których żołnierze podziemia antykomunistycznego, którzy po aresztowaniu zaoferowali „resortowi” swoje usługi, odzyskali wolność. Czasami były to postacie nietuzinkowe w szeregach Żołnierzy Wyklętych. Jedni z nich wracali do konspiracji i walczyli dalej, wiedząc, że w razie ponownego aresztowania nie wyjdą już żywi z komunistycznych kazamatów (przykładowo: por. Stanisław Marchewka „Ryba”, który miał na swoim koncie szereg udanych akcji bojowych przeciwko komunistom; poległ 3 marca 1957 r.), inni złożone zobowiązania do podjęcia współpracy obracali w czyn i zostawali niebezpiecznymi agentami UB (przykładowo: Edward Wasilewski „Wichura”, dowódca ataku na obóz NKWD w Rembertowie z 21 na 22 maja 1945 r.; od 1947 r. agent UB, który rozpracował lub przyczynił się do rozpracowania szeregu grup zbrojnych walczących po „amnestii” z 1947 r.). Niewykluczone zatem, że gdyby na podstawie donosów agenta celowego „Jerzego” śledczy ocenili, że „Bury” przewartościował swój światopogląd w ten sposób, że rzeczywiście żałuje tego, że wybrał drogę konfrontacji zbrojnej z władzą komunistyczną i zamierza ten błąd naprawić poprzez szczerą współpracę z organami bezpieczeństwa, to propozycja złożona przez „Burego” byłaby przedmiotem poważnej analizy w UB czy przyjąć ją, czy też odrzucić. Jednak dzięki pracy agenturalnej „Jerzego”, ubecy wiedzieli, że oferta „Burego” jest pozorna i obliczona na odzyskanie wolności, o czym była już mowa. Powyższe nie zmienia faktu, że oficerowie śledczy podtrzymywali w „Burym” przekonanie, że jest on dla nich niezwykle ważną osobą, a jego propozycja podjęcia współpracy jest dla nich bardzo interesująca. Była to bowiem jedna z taktyk śledczych stosowanych przez „resort”, zgodna z wytycznymi szkoły sowieckiej – wykorzystanie poczucia własnej wartości czy próżności aresztowanego. A pod względem technik operacyjnych stosowanych wobec aresztowanych szkoła sowiecka była w swojej perfidii zapewne najlepsza na świecie. W każdym razie „Bury” miał nadzieję, że jego oferta zostanie przyjęta, co pozwoli mu odzyskać wolność. Co ciekawe, i w sumie przemawiające na jego korzyść, gdy 10 marca 1949 r. na żądanie ubeków sporządził opracowanie na temat działalności „Rekina” (wtedy wiedział już, że jego podkomendny jest w rękach „resortu”), napisał w nim na zakończenie (pisownia oryginalna – KK i GW): Ogólnie „Rekin” oddałby bardzo duże usługi Państwu Polskiemu nad likwidacją organizacyj – podziemia czy oddziałów nielegalnych grasujących w terenie i rehabilitacja za poczynione szkody byłaby pełna. Zna bardzo dobrze teren, ludzi tak AK, jak i NZW i ogólnie znany jest w terenie jego pseudonim „Rekin”. Stałby się w działaniu ogólnym przeciwko likwidacji bardzo potrzebny i przyspieszyłby sprawę wysuniętą przeze mnie¹⁵⁸. Pisząc te słowa liczył, że wyprowadzi z matni nie tylko siebie, ale także swojego zastępcę.

„Bury” występował na procesach pokazowych kilku innych Wyklętych – napisał Zychowicz. Rzeczywiście, tak było. Zauważmy jednak, czego autor Skaz na pancerzach wydaje się nie brać pod uwagę, że „Bury” jako aresztowany i pozostający tym samym do dyspozycji komunistycznego „wymiaru sprawiedliwości” nie mógł odmówić stawiennictwa na rozprawach, na które był wzywany przez sąd i doprowadzany z więzienia w Białymstoku. Zatem nie fakt, że zeznawał na procesach jako świadek ma znaczenie dla poznania jego postawy. Istotne jest tylko jakie zeznania wówczas złożył. Pogłębioną analizę treści tych zeznań przeprowadził Michał Ostapiuk. Zaprezentował ją we wzmiankowanej wcześniej monografii „Burego”, która ma zostać wydana staraniem IPN. Konkluzja tego badacza jest następująca: „Bury” starał się nie obciążać osób przeciw którym był zmuszony zeznawać¹⁵⁹.

W śledztwie zrzucał odpowiedzialność na podwładnych – to zdanie Zychowicza jest prawdziwe, ale nie daje pełnego obrazu zachowania „Burego” przed komunistycznym „wymiarem sprawiedliwości”. W pierwszej fazie śledztwa „Bury” swoimi zeznaniami obciążał „Rekina”, wskazując, że działał on jako samodzielny dowódca oddziału i rozkazodawca w sprawie akcji represyjnych w Zaleszanach i Wólce Wygonowskiej, egzekucji furmanów pod Puchałami Starymi 31 stycznia 1946 r. czy rozstrzelania funkcjonariuszy UB i MO wziętych do niewoli w walce pod wsią Brzozowo – Antonie 28 kwietnia 1946 r. Osoby nieżyjące – przede wszystkim „Modrzewia”, „Bitnego” i „Wiarusa” – wskazywał jako wykonawców rozkazów „Rekina” albo KOB NZW. Poległym nie mógł już w żaden sposób zaszkodzić. O „Rekinie” sądził, że ten pod fałszywym nazwiskiem ukrywa się przed „resortem”, zatem w chwili gdy składał pierwsze obciążające go zeznania, uznawał, że nie szkodzi mu w sposób bezpośredni. Siebie przedstawiał jako osobę odpowiedzialną za strategię wojskową i wyszkolenie oddziałów NZW Okręgu Białystok, bez bezpośredniego wpływu na działania oddziału „Rekina” i powiatowych oddziałów PAS. Podobnie zachował się „Rekin”. W pierwszych zeznaniach, które składał nie wiedząc, że „Bury” jest aresztowany, obciążał swego dowódcę zarówno rozkazodawstwem, które rzeczywiście pochodziło od „Burego”, jak i odnośnie do akcji, które „Rekin” podjął samodzielnie w okresie od marca do sierpnia 1946 r. Gdy „Bury” dowiedział się, że „Rekin” wpadł w ręce UB, zmienił swoje zeznania w sprawie zastrzelenia furmanów, wskazując, że zostali oni zabici za próbę ucieczki przez „Modrzewia”, który działał bez rozkazu¹⁶⁰. Podczas procesu dodał, że „Modrzew” miał za to zostać postawiony przed sądem organizacyjnym, do czego jednak nie doszło, gdyż poległ w lutym 1946 r. Utrzymywał natomiast w dalszym toku śledztwa, że funkcjonariusze UB i MO wzięci do niewoli po bitwie pod Brzozowo – Antonie zostali rozstrzelani z rozkazu „Rekina”. Jednak w czasie procesu zeznawał już korzystnie dla swego zastępcy: Ja rozkazu takiego rozstrzeliwania nie dawałem i nie wiem czy „Rekin” wydał. Sądzę jednak, że nie, albowiem będąc ranny w Muzyłach leżał na wozie ciężko chory¹⁶¹. Odnośnie do kwestii działań represyjnych we wsiach białoruskich podjętych przez pododdziały 3. Brygady NZW w dniach 29 stycznia – 2 lutego 1946 r. „Bury” podczas procesu zeznał następująco: Stosownie do polecenia „komendy głównej” w m-cu styczniu względnie w lutym 1946 r. dałem rozkaz „Wiarusowi” i „Bitnemu” do spalenia wsi Zanie, Szpaki i Końcowizny, a nadto po kilku dniach dałem rozkaz „Rekinowi” do spalenia wsi Zaleszany. Zgodnie z moim rozkazem wsie powyższe zostały spalone¹⁶². Przyjął zatem na siebie odpowiedzialność za spalenie tych wsi. Jednocześnie jednak zeznał, że nie dawał rozkazu do zastrzelenia kogokolwiek w tych wsiach i że działania likwidacyjne zostały tam przeprowadzone na własną rękę przez dowódców pododdziałów. Zatem powtórzone przez Piotra Zychowicza za Jerzym Kułakiem zdanie, że „Bury” nie przyznał się do wydania rozkazu pacyfikacji białoruskich wsi, odpowiedzialność za to zrzucając na swego zastępcę – ppor. „Rekina” jest prawdziwe tylko częściowo. Dodajmy, że w wyroku, zarówno tym, w którym „Rekin” skazany został na dożywocie, jak i tym, na mocy którego sąd komunistyczny orzekł wobec niego karę śmierci nie uznano go winnym ani wydania rozkazu zastrzelenia furmanów, ani rozstrzelania funkcjonariuszy UB i MO wziętych do niewoli w walce pod wsią Brzozowo – Antonie, ani spacyfikowania którejkolwiek ze spalonych przez pododdziały 3. Brygady NZW wsi białoruskich. Nie przypisano mu również czynnego udziału w tych zdarzeniach, przy czym sąd komunistyczny uznał, że podczas działań represyjnych w Zaleszanach „Rekin” znajdował się w grupie ubezpieczenia, natomiast w czasie działań w Wólce Wygonowskiej maszerował na szpicy oddziału¹⁶³.

CZY „BURY” WYDAŁ SWOJEGO ZASTĘPCĘ W RĘCE UB?

Jak wynika z ustaleń Kułaka, Rajs zdradził ubecji informacje, które doprowadziły do aresztowania jego zastępcy, podporucznika Kazimierza Chmielowskiego „Rekina”, i jego rodziny¹⁶⁴. W naszej ocenie te zarzuty wobec „Burego”, powtarzane przez Piotra Zychowicza za Jerzym Kułakiem, są w świetle zachowanych dokumentów krzywdzące dla dowódcy 3. Brygady NZW. Od tak zdeterminowanego obrońcy prawdy jak Piotr Zychowicz oczekiwalibyśmy raczej własnych ustaleń poprzedzających osądy tego rodzaju. Jednocześnie jednak wiemy dobrze, że dokonanie własnych ustaleń badawczych wymaga poświęcenia dużej liczby godzin na analizę źródeł, a jak wiadomo czas to pieniądz. W każdym razie za sprawą Jerzego Kułaka, a od pojawienia się na rynku księgarskim Skaz na pancerzach również za przyczyną Piotra Zychowicza, „Bury” uchodzi aktualnie za osobę, której zeznania pozwoliły funkcjonariuszom UB ująć „Rekina”, a także za osobę, która zdradziła UB informacje, na podstawie których aresztowano ojca „Rekina”.

Zajmijmy się najpierw kwestią źródła informacji, które doprowadziły do aresztowania „Rekina”. Został on ujęty 3 grudnia 1948 r. w Gliwicach. Ponieważ „Bury” obciążał „Rekina” w swoich zeznaniach odnośnie do działalności oddziału, o czym była już mowa, to z oczywistych względów był ostatnią osobą zainteresowaną tym, aby ubecy pozyskali informacje pozwalające na dotarcie do jego zastępcy. Zarzut, że pochodziły one od „Burego” oparty jest na treści raportu z dnia 4 grudnia 1948 r. sporządzonego przez mjr. UB Jana Fotka, który realizował zatrzymanie „Rekina”. Ubek ten napisał (pisownia oryginalna – KK i GW): Zgodnie z poleceniem w dniu 2.12.48 r. wyjechałem do Katowic, celem ustalenia i aresztowania z-cy «Burego» ps. «Rekin», który według zeznań Rajs Romualda ps. „Bury” miał przebywać w Bytomiu pod nazwiskiem Chmielewski lub Chmielowski, gdzie miał uczęszczać na Politechnikę wydz. Mechaniczny i pracować w hucie „Kościuszko”. W WUBP Katowice stwierdziłem na podstawie posiadanych przez Wydz. III materiałów, że Chmielowski Kazimierz ujawnił się w Katowicach w dn. 10.03.47 r. z przynależności do AK nie podając zupełnie swych zbrodni a nawet przynależności do NZW i swego pseudonimu „Rekin”. Ustaliliśmy również na podstawie fotografii, że ps. „Rekin” i osobnik ujawniony to bezspornie ten sam człowiek. Następnie ustaliliśmy, że „Rekin” zamieszkuje przy ulicy Częstochowskiej 1 i studiuje na Wydz. Mechanicznym Politechniki Śląskiej w Gliwicach nie pracuje poza tym nigdzie¹⁶⁵. Analiza zachowanych akt śledztwa w sprawie „Burego” i „Rekina” nie pozostawia wątpliwości co do tego, że raport ten fałszuje rzeczywistość w zakresie sposobu ustalenia przez UB miejsca zamieszkania „Rekina”. Zapewne dokument ten został wytworzony przez Fotka na potrzeby późniejszego użycia w toku śledztwa, w celu skonfliktowania „Rekina” z „Burym”, co zresztą śledczym udało się w pełni osiągnąć, a być może także dla ochrony prawdziwego źródła informacji o miejscu pobytu „Rekina”. W rzeczywistości, gdy Fotek jechał do Katowic, aby ująć „Rekina”, znał już adres zamieszkania „Rekina” w Gliwicach. Jeszcze 2 grudnia 1948 r. w Warszawie, przed swoim wyjazdem do Katowic, Fotek sporządził notatkę treści następującej: Dnia 1.XII. 1948 r. nadałem telefonogram do Nacz. W – III WUBP w Katowicach z poleceniem natychmiastowego ustalenia Chmielewskiego Kazimierza zam. w Gliwicach przy ul. Długiej Nr 5 u ob. Walerii Mucha. Ustalenie poleciłem przeprowadzić w sposób bardzo dyskretny i po ustaleniu zawiadomić¹⁶⁶. Dokument ten zawiera też dopisek: ustalony. Adres podany przez Fotka w telefonogramie do Wydziału III WUBP w Katowicach był wprawdzie nieaktualny, bo „Rekin” wyprowadził się spod tego adresu w marcu 1948 r. i zamieszkał w Gliwicach przy ul. Częstochowskiej 1, jednak przy ówczesnych wymogach i obostrzeniach prawnych w zakresie obowiązków meldunkowych, błyskawiczne ustalenie nowego adresu zamieszkania „Rekina”, który używał prawdziwego nazwiska, nie stanowiło dla ubeków żadnego problemu. Zwrotny telefonogram z WUBP w Katowicach przyszedł do MBP w Warszawie 2 grudnia 1948 r.: W odpowiedzi na telefonogram z dnia 1. XII. 1948 r. odnośnie Chmielowskiego Kazimierza komunikujemy: Chmielowski Kazimierz s. Maksymiliana i Zofii Forenhole ur. 23. VIII. 1925 r […] student Politechniki Śl. wyz. rzym.- kat. kawaler zam. w Gliwice ul. Częstochowska Nr. 1 poprzednio zam. w Gliwicach ul. Długa 5 […] W dniu 2. V. 1947 r. przybywa do Gliwic i zam. przy ul. Długiej 5 u ob. Muchy Walerii oraz rozpoczął naukę w Politechnice Śl. na Wydziale Mechanicznym. W marcu 48 r. przeprowadził się na ulicę Częstochowską nr 1 w Gliwicach gdzie zam. do dnia dzisiejszego (w bursie). Wymieniony ma zaświadczenie, że się ujawnił w WUBP w Katowicach dnia 10. III.47¹⁶⁷.Źródłem informacji o adresie zamieszkania „Rekina” w Gliwicach nie był „Bury”. Także nie od „Burego”, pomimo, że co innego wynika z raportu Fotka z 4 grudnia 1948 r., ubecy wiedzieli, że „Rekin” używa prawdziwego nazwiska (do chwili ujawnienia się przed UB w Katowicach w 1947 r. „Rekin” podczas pobytu na Śląsku posługiwał się dokumentami na nazwisko Wincenty Dachowicz – przyp. KK i GW) . „Bury” nie podał również ubekom informacji o tym, że „Rekin” miał pracować w hucie „Kościuszko”, choć Fotek swoim raporcie z 4 grudnia 1948 r. wskazał, że pochodziła ona właśnie od „Burego”. Od chwili aresztowania „Burego” do momentu ujęcia „Rekina” przez UB, „Bury” na temat miejsca pobytu swojego zastępcy zeznał jedynie: „Rekin” prawdziwe nazwisko Chmielowski Kazimierz, pochodzi z Wileńszczyzny […]. Obecnie ma przebywać na politechnice w Bytomiu, pod lewym nazwiskiem, mówił mi o tym Bogdan Surowiak w początku 1947 r. Skąd o tym Surowiak wie, wiadomym mnie nie jest¹⁶⁸[pominięty przez nas fragment zawiera krótki rysopis „Rekina” – KK i GW]. Nazwisko „Rekina” było znane funkcjonariuszom UB przynajmniej od 16 stycznia 1946 r. Wyjawił je podczas przesłuchania w tym dniu Józef Kulasiewicz „Oskar”: zastępcą „Burego” był „Rekin” ppor. „Rekin” kiedy wyrabiał maturę podawał nazwisko Chmielowski Kazimierz¹⁶⁹[„Oskar” był żołnierzem AK i nauczycielem w Łapach. Jesienią 1945 r. wystawił „Buremu”, jego żonie i „Rekinowi” fałszywe świadectwa maturalne. W czerwcu 1946 r. został zabity przez oddział Kazimierza Kamieńskiego „Huzara” za współpracę z UB – KK i GW], zatem ujawniając personalia swojego podkomendnego, „Bury” nie podawał „resortowi” żadnych nowych informacji. Dodajmy, że dowódca 3. Brygady NZW znał okoliczności i powód zastrzelenia „Oskara”¹⁷⁰. Uważamy, że również w pozostałym zakresie jego zeznanie z 18 listopada 1948 r., w przywołanym przez nas fragmencie, potwierdzało to, co ubecy już wiedzieli od innej osoby. W aktach śledztwa znajduje się notatka (dokument bez daty – KK i GW) sporządzona w listopadzie 1948 r., w której czytamy: Chmielewski Kazimierz ps. „Rekin” pochodzi z Wilna, w połowie 1947 r. przebywał w Bytomiu; uczęszczał do szkoły – przypuszczalnie na wyższą uczelnię (bliższego adresu nie zna). W 1946 r. poszukiwał swojej rodziny, która rzekomo miała przebywać gdzieś w okolicach Orłowa, woj. Olsztyńskie ( jakiej kogo z rodziny nie wie)¹⁷¹. Dalej podany jest rysopis „Rekina”, bogatszy o kilka szczegółów od tego, który podczas przesłuchania w dniu 18 listopada 1948 r. podał „Bury”. Notatka nie jest podpisana, ale charakter pisma wskazuje, że została sporządzona przez mjr. UB Jana Fotka. O źródle informacji na temat „Rekina” autor notatki pisał w osobie trzeciej, unikając jakichkolwiek wskazań pozwalających na identyfikację źródła. Źródłem tych informacji nie był „Bury”, gdyż w tym czasie konsekwentnie chronił on rodzinę swojego zastępcy, o czym będzie jeszcze mowa, i nie ujawnił żadnych szczegółów jej dotyczących. Zwraca uwagę fakt, że przedmiotowa notatka nie uwzględnia informacji, którą podał „Bury” podczas przesłuchania w dniu 18 listopada 1948 r., że „Rekin” ma studiować na politechnice w Bytomiu, choć zawiera ona wskazanie, że uczęszczał w tym mieście do szkoły, przypuszczalnie na wyższą uczelnię. Brak w treści analizowanej notatki wzmianki, w tej czy innej formie, o tym, że prawdopodobnie tą wyższą uczelnią jest politechnika, a także fakt, że przedmiotowa notatka nie uwzględnia, że „Rekin” ma używać fałszywego nazwiska – jak zeznał „Bury” – uzasadnia przypuszczenie, że notatka została sporządzona przed przesłuchaniem „Burego” w dniu 18 listopada 1948 r. Wydaje się, że źródłem tych informacji, potwierdzonych podczas przesłuchania w dniu 18 listopada 1948 r. przez „Burego” odnośnie do tego, że „Rekin” ma przebywać w Bytomiu i że uczęszcza tam na wyższą uczelnię (przy czym „Bury” wskazał rodzaj uczelni), był aresztowany 13 listopada 1948 r., na cztery dni przed ujęciem „Burego”, łącznik dowódcy 3. Brygady NZW Józef Surowiak „Bohdan”. Zgodnie z udostępnionym nam przez Michała Ostapiuka niepublikowanym wspomnieniem Jana Fotka, który przesłuchiwał „Bohdana”, łącznik „Burego” załamał się po dwóch dniach intensywnego śledztwa. Ubek napisał: załamał się i złożył [mowa o Józefie Surowiaku – przyp. KK i GW] wyczerpujące zeznanie o swojej działalności, o towarzyszeniu „Buremu” w jego przeprowadzce z Białostocczyzny do Karpacza i późniejszych do Karpacza wyjazdach na wezwanie „Burego” i wiele istotnych szczegółów m.in., że „Bury” bez niego nigdzie nie rusza się z Karpacza a wzywa go listownie lub telegraficznie ustalonymi frazami, podpisując w umowny sposób. Podał też aktualne dane personalne „Burego” adres pralni, którą prowadzi i adres zamieszkania w małym gospodarstwie na peryferiach, które prowadzi mu stara kobieta¹⁷². Zeznania „Bohdana” na temat miejsca pobytu swojego dowódcy, a także sposobów kontaktu z „Burym” pozwoliły „resortowi” schwytać dowódcę 3. Brygady NZW. „Bohdan” miał kontakt z „Rekinem” podczas pobytu tego ostatniego na Śląsku. Wiedział też, że „Rekin” zamieszkuje w Gliwicach i studiuje tam na politechnice. Do momentu aresztowana „Burego”, to właśnie on przede wszystkim interesował śledczych przesłuchujących „Bohdana”. Zapewne pytany wówczas o „Rekina” „Bohdan” wskazał Bytom jako miejsce pobytu zastępcy dowódcy 3. Brygady NZW (czym zresztą wprowadził UB w błąd; „Rekin” po przyjeździe na Śląsk zamieszkał w Chorzowie, skąd przeniósł się do Gliwic – przyp. KK i GW), podał, że „Rekin” przypuszczalnie studiuje, a także to, co wiedział na temat miejsca pobytu jego rodziny, natomiast zataił wówczas znany mu fakt, że „Rekin” zamieszkuje w Gliwicach. Protokoły przesłuchań „Bohdana” z tego okresu nie zachowały się. Z doniesienia agenta celowego „Sosny” (jego personalia nie są nam znane – przyp. KK i GW), który od stycznia 1949 r. raportował śledczym przebieg rozmów z „Bohdanem”, wynika, że „Bohdan” twierdził, że zeznał, że w 1946 r. „Rekin” przebywał u rodziny na Prusach, a zrobił to w tym celu, żeby rodzina „Rekina”, gdy w poszukiwaniu tego ostatniego pojawi się u niej UB, będzie mogła go ostrzec, natomiast „Bury” miał to popsuć, gdyż ujawnił funkcjonariuszom UB, że „Rekin” przebywa w Gliwicach¹⁷³ To ostatnie nie było prawdą. Dowódca 3. Brygady NZW zeznając 2 grudnia 1948 r., tj. gdy śledczy dysponowali już dokładnymi adresami „Rekina” w Gliwicach (byłym i aktualnym), nie powiedział na temat miejsca pobytu „Rekina” nic więcej niż podał w czasie przesłuchania 18 listopada 1949 r. 2 grudnia 1948 r. „Bury” zeznał na ten temat (pisownia oryginalna – KK i GW): Od tego czasu [sierpnia 1946 r. – KK i GW] o „Rekinie” nic nie słyszałem. Dopiero w końcu 1947 r. w rozmowie z Surowiakiem Bogdanem ps „Bogdan” dowiedziałem nazwisko „Rekina” t.j. Chmielewski Kazimierz i jakoby miał uczęszczać do szkoły w Bytomiu¹⁷⁴. Jeszcze 9 grudnia 1948 r. „Bury” podczas przesłuchania powtórzył, że według słów Surowiaka „Rekin” przebywa gdzieś w Bytomiu¹⁷⁵. W czasie gdy składał to zeznanie, jego zastępca był już od sześciu dni w rękach UB.

Można oceniać, że „Bohdan” chciał wytworzyć u współwięźnia, o którym, rzecz jasna, nie wiedział, że współpracuje ze śledczymi, przekonanie, że to nie on – „Bohdan” – był źródłem informacji na temat rzeczywistego miejsca pobytu „Rekina”. Jednocześnie wydaje się, że rzeczywiście złożył zeznania, o których sądził, że pozwolą rodzinie „Rekina” powiadomić tego ostatniego, że jest poszukiwany przez UB, co dałoby zastępcy „Burego” możliwość ukrycia się przed „resortem”. Dlatego wskazał śledczym, że „Rekin” zamieszkiwał w Bytomiu – choć w rzeczywistości, o czym „Bogdan” wiedział, bo widział się z „Rekinem” w okresie amnestyjnym 1947 r., zastępca „Burego” przed przenosinami do Gliwic mieszkał w Chorzowie – i zataił przed śledczymi fakt, że potem „Rekin” zamieszkał w Gliwicach i tam rozpoczął studia. Z kolei „Bury” nie miał żadnych problemów z potwierdzeniem śledczym, że „Rekin” przebywa w Bytomiu, bo jeszcze z okresu przed aresztowaniem od „Bohdana” wiedział, że jego zastępca tam nie mieszka ani nie studiuje.

„Bohdan” w rozmowach z agentem „Sosną” wspominał kilkakrotnie o rzekomej konfrontacji z „Burym”, podczas której miał dać „Buremu” do zrozumienia, że nie podał ubekom żadnej istotnej informacji w sprawie „Rekina”, a „Bury” mimo tego miał ujawnić miejsce pobytu swojego zastępcy. Nie był konsekwentny w szczegółach – raz podawał, że konfrontacja miała mieć miejsce w Warszawie, innym razem, że doszło do niej w Krakowie. Trudno rozstrzygnąć czy do takiej konfrontacji w ogóle doszło – w aktach śledztwa „Burego” i „Rekina” nie ma protokołu z jej przebiegu ani jakiejkolwiek adnotacji, że miała ona miejsce (natomiast można w nich znaleźć protokół konfrontacji „Burego” i „ Gołębia” – przyp. KK i GW). Jeżeli konfrontacja ta miała miejsce, to w naszej ocenie jej przebieg odbiegał od tego, który „Bohdan” przedstawiał współwięźniowi. Dlaczego tak sądzimy?

Dane o adresie zamieszkania „Rekina” w Gliwicach ubecy pozyskali 1 grudnia 1948 r. Jeszcze bowiem 30 listopada 1948 r., wysyłając do Katowic i do Olsztyna telefonogramy w sprawie poszukiwań „Rekina”, nie dysponowali tym adresem¹⁷⁶. W telefonogramie z 30 listopada 1948 r. skierowanym do Naczelnika Wydziału III WUBP w Katowicach Dyrektor Departamentu III MBP ppłk. Jan Tataj wskazał, że poszukiwany zamieszkuje w Bytomiu. Także w tym telefonogramie zawarty został rysopis „Rekina” bogatszy o kilka szczegółów od tego, który podczas przesłuchania w dniu 18 listopada 1948 r. podał „Bury”. Telefonogram kończył się następującym poleceniem: O wynikach meldować do Wydz. I Dep. III MBP. Zadanie powyższe proszę traktować jako poważną i pilną¹⁷⁷. Prawdopodobnie jeszcze tego samego dnia, a najpóźniej nazajutrz Naczelnik WUBP w Katowicach zameldował, że poszukiwany Kazimierz Chmielowski, czyli „Rekin”, w Bytomiu nie zamieszkuje. 1 grudnia 1948 r. funkcjonariusze MBP w Warszawie znali już adres „Rekina” w Gliwicach, co jednoznacznie wynika z notatki sporządzonej przez mjr. Fotka w dniu 2 grudnia 1948 r., w której potwierdzał on wysłanie dzień wcześniej do WUBP w Katowicach telefonogramu zawierającego gliwicki adres zamieszkania zastępcy „Burego”¹⁷⁸. Zachowane dokumenty wskazują, że źródłem tej informacji był „Bohdan”. W protokole jego przesłuchania z 10 sierpnia 1949 r. („Bohdan” zeznawał wówczas jako świadek; był już po wyroku – został skazany na karę 8 lat więzienia – KK i GW) czytamy: – pytanie śledczego: Od kogo mieliście dane, że «Rekin» uczy się i zam. w Gliwicach? ;- odpowiedź Józefa Surowiaka „Bohdana” : O „Rekinie” słyszałem w 1947 r. od byłego członka III-ej wileńskiej brygady AK „Mamuta”, że wymieniony znajduje się w Gliwicach i studiuje na politechnice¹⁷⁹. Dodajmy dla formalności, że daremnym trudem byłoby poszukiwanie podanych i uporządkowanych powyżej faktów na kartach książki Piotra Zychowicza Skazy na pancerzach.

CZY „BURY” OBCIĄŻYŁ ZEZNANIAMI OJCA „REKINA”?

Tragedia ojca „Rekina”, Maksymiliana Chmielowskiego, ma swoje źródło w wydarzeniach z lutego 1946 r. Wtedy to 3. Brygada NZW przez krótki czas operowała na terenie Prus Wschodnich. Rodzina „Rekina” zamieszkiwała w Wydminach, które znalazły się blisko trasy przemarszu oddziału. „Rekin” wykorzystał okazję do odwiedzenia najbliższych. Ponadto uzyskał zgodę „Burego” na wsparcie rzeczowe swojej rodziny – dowódca 3. Brygady NZW na prośbę „Rekina” zezwolił na przekazanie ojcu „Rekina” konia i wozu zarekwirowanego przez oddział na terenie Prus Wschodnich. Tak też się stało. „Rekin” na czele grupy swoich żołnierzy odwiedził rodzinę i pozostawił konia oraz wóz w gospodarstwie ojca. Ponadto siostra „Rekina” Zofia z ówczesną jego sympatią Adelą Kryńską „Olimpią” odwiedziły „Rekina” w miejscu stacjonowania oddziału. W toku śledztwa „Bury”, który doskonale wiedział, że najbliżsi „Rekina” zamieszkują w Wydminach, starał się chronić rodzinę swojego zastępcy. Podczas przesłuchania w dniu 18 listopada 1948 r. nic na ten temat nie powiedział¹⁸⁰. W sporządzonym własnoręcznie w końcu listopada 1948 r. sprawozdaniu z działalności partyzanckiej napisał odnośnie do tego wątku: „Rekin” udał się na poszukiwania swoich znajomych z Wilna. Po całodziennych poszukiwaniach zameldował o zastrzeleniu 2 sołtysów i jednego z bronią człowieka znanego siatce pod pseudonimem „Krasnyj Czort”. W jakiej miejscowości nie mogę określić, bo nie wiem, jaką trasę przebyli¹⁸¹. Zeznając 2 grudnia 1948 r. powiedział: przed walką pod Friedrichshende [chodzi o bój pod wsią Gajrowskie, w pobliżu Orłowa, 16 lutego 1946 r. – przyp. KK i GW] „Rekin” […] zabrał 6- ciu ludzi z bronią – udając w teren w celu odszukania swojej rodziny i rozpoznania terenu¹⁸². Nie podał żadnych dodatkowych informacji mogących zainteresować „resort” w kontekście kontaktów „Rekina” z rodziną, w tym przysporzeń rzeczowych, które ten ostatni poczynił na rzecz swojego ojca. Ze strony śledczego pytanie czy „Rekin” spotkał się z rodziną, a jeżeli tak, to gdzie do tego spotkania doszło było oczywistością i na pewno zostało zadane. Odpowiedź „Burego” nie mogła być inna niż taka, że nie wie – i dlatego nie została zaprotokołowana. Przypomnijmy, że śledczy już wtedy wiedzieli, nie od „Burego”, że rodzina „Rekina” zamieszkuje w tamtym rejonie. We wspomnianym wcześniej telefonogramie z 30 listopada 1948 r., wysłanym przez ppłk. Tataja z MBP do Naczelnika III Wydziału WUBP w Olsztynie, czytamy: według posiadanych danych w okolicach puszczy Orłowskiej ewentualnie w m. Orłowo zamieszkuje rodzina Chmielewskiego /Chmielowskiego/ Kazimierza składająca się z 3- 4 osób / ojciec, matka, siostry/. Ojciec Chmielewski/ Chmielowski/ były właściciel majątku pracuje prawdopodobnie w jakiejś Spółdzielni Rybackiej na terenie m. Orłowa względnie w okolicach Orłowa ¹⁸³[ojciec „Rekina” był prezesem Spółdzielni Rybackiej w Wydminach – KK i GW]. Jeszcze 10 marca 1949 r. „Bury”, gdy na żądanie UB sporządził charakterystykę działalności „Rekina”, napisał w tym wątku: jak mi nadmienił [„Rekin” – przyp. KK i GW] w akcji na Prusy rodzina jego miała się znajdować w Prusach w rejonie gdzieś na południowy – zachód od Orłowa, dokąd wyjeżdżał będąc przed samą bitwą pod Orłowem i z tegoż rejonu czy był u rodziny nie rozmawiałem o tym z wymienionym¹⁸⁴.

Pierwsze istotne informacje w kwestiach, które rozstrzygnęły o losie Maksymiliana Chmielowskiego dotarły do śledczych od samego „Rekina”. Ten podczas przesłuchań konsekwentnie wypierał się jakichkolwiek kontaktów z rodziną w okresie swojej działalności partyzanckiej, ale, niestety, równocześnie w rozmowach z agentem celowym „Jastrzębiem” i grypsach, o których „Rekin” sądził, że są przekazywane jego ojcu, podczas gdy trafiały one na biurko śledczych, wyjawił zarówno fakt, że takie kontakty miały miejsce, jak również, że pomagał tak swemu ojcu, jak i siostrze. 8 stycznia 1949 r. „Jastrząb” raportował: Opowiadał [„Rekin” – KK i GW], że będąc na śledztwie 8-I-49 r. jakoby przyznał się, że jego ojciec mieszka w Prusach w pow. Ełk w miejscowości Wydminy [tak rzeczywiście było; patrz: protokół przesłuchania „Rekina” z 8 stycznia 1949 r. – KK i GW] i jest prezesem spółdzielni rybackiej a siostra jest w Warszawie i kończy wyższe studia handlowe. Mówił, że kilka razy był u swojego ojca w domu, gdzie jego ludzie widzieli i obawia się Chmielowski, aby jego ojciec nie był aresztowany […]. Mówił, że jakoby na śledztwie mówił, że on nie godził się ze swoim ojcem i ojciec nie wiedział co on robił, natomiast mnie mówił, że ojciec o wszystkim wiedział i z początku pomagał ojcowi w życiu, tak samo często jeździł do siostry do Warszawy i również pomagał dla siostry w życiu, aby mogła się kształcić¹⁸⁵. Z kolei 13 marca 1949 r., w grypsie, który miał trafić do ojca, „Rekin” napisał: Niech Jumbo [chodzi o Zofię Chmielowską, siostrę „Rekina” – przyp. KK i GW] b. uważa na siebie, bo pytali o nią, a po co ma cierpieć za to tylko, że jestem jej bratem – niewinnie. Przecież nie utrzymywałem z nią stosunków i nie widziałem się tak jak z wami do Wielkanocy roku 1947, kiedy to 1 raz byłem w Wydminach. Wątpię, żeby do was się czepiali, przecież nic o mojej działalności, za którą będę sądzony nie wiecie¹⁸⁶. Pamiętajmy, że śledztwo w sprawie „Burego” i „Rekina” prowadzili fachowcy. Na podstawie zeznań „Rekina”, donosów agenta „Jastrzębia”, a także treści przejętych grypsów „Rekina” do ojca, wiedzieli, gdzie mieszka Maksymilian Chmielowski oraz że „Rekin” pomagał ojcu. Z kolei gryps z 13 marca 1949 r., zawierający instrukcję jakiej wersji najbliżsi „Rekina” mają trzymać się w sprawie spotkania z nim, nie pozostawiał większych wątpliwości odnośnie do tego, że po raz pierwszy „Rekin” zagościł w Wydminach wcześniej niż na Wielkanoc 1947 roku. Ubecy dobrze znali trasę przemarszu 3. Brygady NZW podczas jej obecności na terenie Prus Wschodnich. Nie trzeba było wielkiej przenikliwości, żeby założyć z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością, że do spotkania „Rekina” z rodziną doszło, gdy oddział „Burego” znalazł się blisko Wydmin. Dysponując tymi danymi, ubecy ukierunkowali agenta celowego „Jerzego”, aby w rozmowie z „Burym” uzyskał dodatkowe interesujące ich szczegóły. I, niestety, tak się też stało. W dniu 23 marca 1949 r. agent „Jerzy” raportował: „Bury mówił, że „Rekina” ojciec mieszka we wsi Wydminy na Prusach. Ojciec „Rekina” jest członkiem AK, „Rekin” ma jeszcze i siostrę, która ma imię czy pseudonim „Zośka” […]. Jak były w Orłowie, „Rekina” siostra i narzeczona to „Rekin” zwrócił się do „Burego” ażeby „Bury” coś przydzielił dla ojca „Rekina”. „Bury” się spytał „Rekina”, co jest dla ojca najpotrzebniejsze. „Rekin” mówił, że koń i wóz. „Bury” miał gdzieś przy oddziale zlikwidowanego konia z wozem na Prusach. „Bury” mówił dla „Rekina” ażeby on wziął tego konia i wóz i zaprowadził do ojca.”¹⁸⁷. Z chwilą gdy śledczy zapoznali się z tym raportem znali już wszystkie szczegóły. Następnego dnia przesłuchali zarówno „Burego”, jak i „Rekina”. Obaj potwierdzili te okoliczności. Przy czym protokół tego przesłuchania „Rekina” nie zachował się. O tym, że miało ono miejsce, wiemy z jego grypsu do ojca z dnia 24 marca 1949 r.¹⁸⁸

Zatem to nie zeznania „Burego”, tylko rozgrywka operacyjna „resortu” z wykorzystaniem agentów celowych i przejmowanych grypsów przyniosła śledczym informacje, które spowodowały aresztowanie ojca „Rekina”. Na kartach Skaz na pancerzach przeczytać o tym nie można.

NA FINAŁ – JÓZEFA MACKIEWICZA MYŚL O MOŻLIWOŚCI DYSKUSJI

Piotr Zychowicz często przywołuje w swych tekstach fragmenty dorobku twórczego Józefa Mackiewicza, znakomitego pisarza i publicysty. Skazy na pancerzach odpowiadają tej regule. W naszej ocenie, karty tej książki Zychowicza, na których zamieścił on cytaty z Józefa Mackiewicza wyróżniają się zdecydowanie na korzyść, na tle stron, na których autor Skaz na pancerzach prezentuje własne przemyślenia i daje popis walki o prawdę. Jak wygląda Piotra Zychowicza szkoła walki o prawdę w odniesieniu do postaci „Burego”, a w drugim planie także w polemice z naszym artykułem „Bury” a Białorusini, staraliśmy się przedstawić w niniejszej wypowiedzi. Czytelnicy, którzy zapoznali się z naszym tekstem Kapitan Romuald Rajs „Bury” – dyskusji o wojnie partyzanckiej ciąg dalszy, wiedzą, że także cenimy sobie twórczość Józefa Mackiewicza. Wspomniany tekst zakończyliśmy cytatem ze znakomitej powieści tego pisarza Sprawa pułkownika Miasojedowa. Również ten artykuł chcemy zamknąć, czerpiąc z dorobku myślowego Mackiewicza.

Piotr Zychowicz, przywołując, po uprzednich połajankach pod naszym adresem, pewien fragment tekstu „Bury” a Białorusini, był uprzejmy napisać: Pod stwierdzeniem tym mógłbym się podpisać. Pokazuje ono, że mimo zasadniczych różnic, które nas dzielą, jest o czym dyskutować¹⁸⁹. Autor Skaz na pancerzach pozostaje w błędzie. Nie ma o czym dyskutować. Dlaczego? Odpowiedź przynosi myśl Józefa Mackiewicza wyrażona w jednym z jego artykułów opublikowanych w prasie emigracyjnej w 1965 r.: Można, nie znając języka, prowadzić dialog z cudzoziemcem za pośrednictwem tłumacza. Nie można prowadzić dialogu z kimś, który tym samym przedmiotom, lub tym samym pojęciom, nadaje zupełnie inne znaczenie.

Kazimierz Krajewski

Grzegorz Wąsowski

1 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach. Czarne karty epopei Żołnierzy Wyklętych. Czarne karty epopei Żołnierzy Wyklętych, Poznań 2018, s. 18-52, s. 92-145.

2 P. Zychowicz, Atleci i kotlety, „Do Rzeczy” nr 16/269, 16 – 22 kwietnia 2018 r.

3 P. Zychowicz, Miłość jest ślepa, „Do Rzeczy” nr 14/267, 3-8 kwietnia 2018 r.

4 Ibidem.

5 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 101.

6 Z.Kłosiński, 3. Wileńska, Białystok 1995,s.55.

7 J. Wołkonowski, Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej, Warszawa 1996, s. 149.

8 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Gracjana Fróga „Szczerbca” z 19 lipca 1949 r.

9 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 101.

10 AIPN 3373/3, akta sprawy Gracjana Fróga, protokół rozprawy głównej w sprawie przeciwko Gracjanowi Frógowi – zeznanie Gracjana Fróga z 31 maja 1950 r.

11 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 102.

12 Ibidem. M.Korejwo, Moje ścieżki partyzanckie, Bydgoszcz 1995, s.152.

13 M.Korejwo, Moje ścieżki partyzanckie, Bydgoszcz 1995, s.152.

14 Patrz: art. 1 konwencji genewskiej dotyczącej traktowania jeńców wojennych z 18 lutego 1932 r. w związku z regulaminem załączonym do konwencji haskiej dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej z 18 października 1907 r.

15 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach,…, s. 349.

16 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Gracjana Fróga „Szczerbca” z 19 lipca 1949 r.

17 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Romualda Rajsa z 4 stycznia 1949 r.

18 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 101.

19 L. Grabowski „Wybicki”, Wspomnienia, mps, zbiory G. Wąsowskiego.

20 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach,…, s. 101.

21 Archiwum Wschodnie, relacja Mieczysława Trypuza „Lota” zebrana przez Jerzego Kułaka, zapis foniczny.

22 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach, …, s. 97.

23 Op. cit., s. 104.

24 Op. cit., s.105.

25 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, rozkaz specjalny nr 6 Komendy Okręgu „Chrobry” z 13 I 1946 r.

26 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, własnoręcznie spisane zeznanie Kazimierza Chmielowskiego z kwietnia 1949 r.

27 Archiwum Wschodnie, relacja Tadeusza Maliszewskiego „Wyrwy” spisana przez J. Kułaka, mps.

28 Archiwum Wschodnie, relacja Józefa Puławskiego „ Gołębia” spisana przez J. Kułaka, mps.

29 J. Kułak, Rozstrzelany oddział. Monografia 3 Wileńskiej Brygady NZW, Białostocczyzna 1945-1946, Białystok 2007, s. 263.

30 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Kazimierza Chmielowskiego z 4 grudnia 1948 r.

31 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 104.

32 J. Kułak, Rozstrzelany oddział…, s. 263.

33 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 105.

34 https://dorzeczy.pl/codzienne-felietony/23483/Bury-oficer-ze-skaza-Odpowiedz-na-list-Arkadiusza-Rajsa.html; dostęp: 21 marca 2017 r.

35 G. Wąsowski, K. Krajewski, Między sloganami a dramatem prawdy, „Gazeta Polska” nr 13 z 29 marca 2017 r. Tekst ten został zamieszczony także w Internecie na stronie podziemiezbrojne.blox.pl (Kapitan Romuald Rajs „Bury” – dyskusji o wojnie partyzanckiej ciąg dalszy; dostęp otwarty).

36 Patrz np.: https://wiadomosci.wp.pl/nieudane-egzekucje-kary-smierci-6038680410485889g; dostęp: 27 lipca 2018 r.

37 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 140.

38 Ibidem.

39 K. Krajewski, G. Wąsowski, Bohater tragiczny, „Nasz Dziennik” nr 66, 67, 68, 69/2016 z 19, 21, 22 i 23 marca 2016 r. (umieszczony także w marcu 2016 r. na stronie podziemiezbrojne.blox.pl pod tytułem „Bury” a Białorusini); K. Krajewski, G. Wąsowski, Kapitan Romuald Rajs „Bury” a Białorusini – fakty i mity, „Glaukopis” nr 33/2016, s. 93-115.

40 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 108.

41 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, zeznanie Romualda Rajsa dotyczące działalności partyzanckiej spisane przez niego własnoręcznie w toku śledztwa, w końcu listopada 1948 r.

42 Ibidem.

43 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Kazimierza Chmielowskiego z 6 grudnia 1948 r.

44 Archiwum Wschodnie, Relacja Stanisława Myśliwca „Orzecha” spisana przez J. Kułaka, mps.

45 J. Kułak, Rozstrzelany oddział…, s. 227.; AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, zeznanie Romualda Rajsa dotyczące działalności partyzanckiej spisane przez niego własnoręcznie w toku śledztwa, w końcu listopada 1948 r.

46 Cyt. za: B. Nikitiuk, Z dziejów Hajnówki i jej okolic (1915–1939),Hajnówka 2003, s. 91.

47 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Eugenii Bazyluk z 19 lipca 1949 r.

48 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Nikity Niczyporuka z 21 lipca 1949 r.

49 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, zeznanie Romualda Rajsa dotyczące działalności partyzanckiej spisane przez niego własnoręcznie w toku śledztwa, w końcu listopada 1948 r.

50 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, zeznanie Romualda Rajsa spisane przez niego własnoręcznie w toku śledztwa 11 marca 1949 r.; dokument zatytułowany: Dodatkowe zeznania względnie sprostowania do akt śledztwa – Rajsa Romualda.

51 Zeznanie to zostało dołączone do akt śledztwa prowadzonego wówczas przez prokuratora Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku. Śledztwo, o którym mowa, zostało formalnie wszczęte w marcu 1997 r. Następnie, wskutek likwidacji Okręgowych Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, zostało zawieszone do czasu rozpoczęcia działalności przez przewidzianą w ustawie o Instytucie Pamięci Narodowej Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Po podjęciu postępowania, co nastąpiło w kwietniu 2002 r., było ono prowadzone pod sygn. akt S 28/02/Zi. Zakres przedmiotowy śledztwa został wówczas określony następująco: śledztwo w sprawie zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych w okresie od 29 stycznia 1946 r. do dnia 2 lutego 1946 r. na terenie powiatu Bielsk Podlaski w celu wyniszczenia części obywateli polskich, z powodu ich przynależności do białoruskiej grupy narodowej o wyznaniu prawosławnym. Postanowieniem z dnia 30 czerwca 2005 r. śledztwo w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi zostało umorzone; dalej jako: śledztwo w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi).

52 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Aleksandry Karpiuk z d. Niczyporuk z 20 września 1996 r.

53 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 109.

54 AIPN, 944/110, akta sprawy Michała Galeja i innych, protokół przesłuchania Łukasza Demianiuka z 20 lipca 1946 r.

55 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Marii Demianiuk z 21 lipca 1949 r.

56 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Eugenii Bazyluk z 19 lipca 1949 r.

57 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach,… s. 107.

58 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół rozprawy głównej w sprawie przeciwko Romualdowi Rajsowi i Kazimierzowi Chmielowskiemu; zeznanie Eugenii Bazyluk, zeznanie Nikity Niczyporuka i zeznanie Marii Demianiuk z 22 września 1949 r.

59 https://www.youtube.com/watch?v=cuJjG_pG3Wo; dostęp: 18 marca 2018 r.

60 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Piotra Leończuka z 22 sierpnia 1996 r.

61 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Niny Szklaruk z 9 czerwca 2003 r.

62 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Aleksandry Karpiuk z d. Niczyporuk z 20 września 1996 r.

63 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Eugenii Bazyluk z 19 lipca 1949 r., protokół przesłuchania Nikity Niczyporuka z 21 lipca 1949 r. i protokół przesłuchania Marii Demianiuk z 21 lipca 1949 r.

64 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach,…, s. 105.

65 Archiwum Wschodnie, Relacja Józefa Puławskiego „Gołębia” spisana przez J. Kułaka, mps.

66 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Wiktora Lemiesza z sierpnia 1996.

67AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Nikity Niczyporuka z 21 lipca 1949 r.

68 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Eugenii Bazyluk z 19 lipca 1949 r.

69AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Marii Demianiuk z 21 lipca 1949 r.

70 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Wiktora Lemiesza z sierpnia 1996 r.

71 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 111.

72 K. Krajewski, G. Wąsowski, Kapitan Romuald Rajs „Bury” a Białorusini- fakty i mity, „Glaukopis” nr 33/2016; P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 128.

73 K. Krajewski, G. Wąsowski, Kapitan Romuald Rajs „Bury” a Białorusini…, „Glaukopis” nr 33/2016.

74 P. Zychowicz, Miłość jest ślepa, „Do Rzeczy” nr 14/267, 3-8 kwietnia 2018 r.

75 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s.129.

76 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Eugenii Bazyluk z 19 lipca 1949 r.

77 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 111.

78 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Wiktora Lemiesza z sierpnia 1996 r.

79 OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi – tom 7, Raport Urzędu Gminy skierowany do Starostwa w Bielsku Podlaskim z 30 stycznia 1946 r.

80 Archiwum Państwowe w Białymstoku,  4/71/0/5/500, Meldunki sytuacyjne Komendy Wojewódzkiej MO do wojewody białostockiego [o aktach terrorystyczno-rabunkowych],raport sytuacyjny za czas od 20.1.1946 r. -31.1.1946 r.

81 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Nikity Niczyporuka z 21 lipca 1949 r.

82 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół rozprawy głównej w sprawie przeciwko Romualdowi Rajsowi i Kazimierzowi Chmielowskiemu; zeznanie Nikity Niczyporuka z 22 września 1949 r.

83 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 129.

84 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół rozprawy głównej w sprawie przeciwko Romualdowi Rajsowi i Kazimierzowi Chmielowskiemu; zeznanie Eugenii Bazyluk z 22 września 1949 r.

85 K. Krajewski, G. Wąsowski, „Bury” a Białorusini…, „Glaukopis” nr 33/2017.

86 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, Wykaz strat poniesionych przez ludność wsi Zaleszany, gminy Kleszczele, podczas napadu bandy rabunkowej w dniu 29.I.1946 r. – dokument z początku lutego 1946 r.

87 AIPN Bi 412/19, akta sprawy Stefana Weremczuka i Jana Nazaruka, podanie Bazylego Weremczuka do Prokuratora Okręgowego w Białymstoku z 4 listopada 1947 r.

88 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Leona Łukaszuka z 27 stycznia 2004 r.

89http://mediumpubliczne.pl/2016/03/posluchania-slynny-reportaz-wciaz-widze-walentyny-lojewskiej-o-zbrodniach-burego/; dostęp: 18 marca 2018 r.

90 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, Wykaz strat poniesionych przez ludność wsi Zaleszany, gminy Kleszczele, podczas napadu bandy rabunkowej w dniu 29.I.1946 r. – dokument z początku lutego 1946 r.

91AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, Protokół Nadzwyczajnej Komisji Powiatowej Rady Narodowej w Bielsku Podlaskim z 31 stycznia 1946 r.

92 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Teodora Roszczenki z 26 lipca 1949 r.

93 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Marii Demianiuk z 21 lipca 1949 r.

94 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 129-130.

95 P. Zychowicz, Miłość jest ślepa, „Do Rzeczy” nr 14/267, 3-8 kwietnia 2018 r.

96 Wywiad z P. Zychowiczem, Byśmy nie żyli w epoce kłamstwa , Dziennik Gazeta Prawna, 16-18 lutego 2018 nr 34., str. A 29.

97 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 112.

98 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Teodora Roszczenki z 26 lipca 1949 r.

99 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Marii Zinkiewicz z 21 lipca 1949 r.

100 Ibidem.

101 K. Krajewski, G. Wąsowski, „Bury” a Białorusini…, „Glaukopis” nr 33/2017. P. Zychowicz podaje, że ofiar było 27 – Skazy na pancerzach…, s.113; z kolei J. Kułak przyjmuje, że zastrzelono 28 wozaków – Rozstrzelany oddział…, s. 241 .

102 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokoły przesłuchań Romualda Rajsa z 9 grudnia 1948 r. i 14 kwietnia 1949 r.

103 J. Kułak, Rozstrzelany oddział…, s. 241.

104 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 114.

105 Ibidem.

106 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 130.

107 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Kazimierza Chmielowskiego z 25 lipca 1949 r.

108 Ibidem.

109 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Teodora Karpiuka z 1 sierpnia 1949 r.

110 Ibidem.

111 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Marii Demianiuk z 21 lipca 1949 r.

112 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 109.

113 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Eugenii Bazyluk z 19 lipca 1949 r., protokół przesłuchania Nikity Niczyporuka z 21 lipca 1949 r., protokół rozprawy głównej w sprawie przeciwko Romualdowi Rajsowi i Kazimierzowi Chmielowskiemu – zeznanie Eugenii Bazyluk i zeznanie Nikity Niczyporuka z 22 września 1949 r.

114 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Niny Szklaruk z 9 czerwca 2003 r.

115 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Marii Demianiuk z 21 lipca 1949 r.

116 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Nikity Niczyporuka z 21 lipca 1949 r.

117 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Marii Demianiuk z 21 lipca 1949 r.

118 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokoły przesłuchań: Dymitra Kota z 2 sierpnia 1949 r., Dymitra Ławrynowicza z 3 sierpnia 1949 r., Dymitra Surela z 3 sierpnia 1949 r., Mikołaja Ławrynowicza z 3 sierpnia 1949 r., Aleksego Gurynia z 3 sierpnia 1949 r., Pawła Romaniuka z 4 sierpnia 1949 r., Denisa Prokopiuka z 4 sierpnia 1949 r., Sołomeji Jakimczuk z 4 sierpnia 1949 r., Tatiany Szadojko z 5 sierpnia 1949 r. oraz Marii Pietruczuk z 5 sierpnia 1949 r.

119 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania

Mikołaja Łobasiuka z 2 sierpnia 1949 r.

120 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół rozprawy głównej w sprawie przeciwko Romualdowi Rajsowi i Kazimierzowi Chmielowskiemu – zeznanie Mikołaja Łobasiuka z 23 września 1949 r.

121 Ibidem.

122 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół rozprawy głównej w sprawie przeciwko Romualdowi Rajsowi i Kazimierzowi Chmielowskiemu – zeznanie Kazimierza Chmielowskiego z dnia 22 września 1949 r.

123 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół rozprawy głównej w sprawie przeciwko Romualdowi Rajsowi i Kazimierzowi Chmielowskiemu – zeznanie Romualda Rajsa z dnia 21 września 1949 r.

124 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Józefa Puławskiego z 8 sierpnia 1949 r.

125 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Antoniego Cylwika z 5 sierpnia 1949 r.

126 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 130 -131.

127 Rozmowa przeprowadzona przez K. Krajewskiego i G. Wąsowskiego w Oleksinie.

128 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Włodzimierza Kuptela z 13 marca 2003 r.

129 AIPN Bi, 011/12/2, Komenda Powiatu NZW „Nil” na Bielsk Podlaski, raport sprawozdawczy Referatu III PUBP w Bielsku Podlaskim za miesiąc grudzień 1950 r.

130 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Raisy Filipczuk z 15 maja 1996 r.

131 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Pawła Filipczuka z 10 lutego 1997 r.

132 J. Kalina, Zemsta po latach, „Czasopis”nr 4/1995.

133 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 215.

134 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół strat mieszkańców wsi Szpaki sporządzony na podstawie wykazów przesłanych w lutym 1946 r. przez ludność Szpaków do Starostwa Powiatowego w Bielsku Podlaskim.

135 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania L.B. z 24 lutego 2004 r.

136 Dymią jeszcze zgliszcza spalonych wsi, „Jedność Narodowa” nr 17/108,1946 r.; patrz też: AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Aleksandra Bałło z 21 lipca 1949 r.

137 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 132.

138 K. Krajewski, G. Wąsowski, Kapitan Romuald Rajs „Bury” a Białorusini…, „Glaukopis” nr 33/2016.

139 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół rozprawy głównej w sprawie przeciwko Romualdowi Rajsowi i Kazimierzowi Chmielowskiemu – zeznanie Kazimierza Chmielowskiego z dnia 22 września 1949 r.

140 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, własnoręcznie sporządzone opracowanie Romualda Rajsa z dnia 10 marca 1949 r.; dokument zatytułowany: Charakterystyka i działalność członka 3. Bryg. Wileńskiej o pseudonimie „Rekin”.

141 K. Krajewski, G. Wąsowski, Kapitan Romuald Rajs „Bury” a Białorusini…, „Glaukopis” nr 33/2016.

142 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 132.

143 Op. cit, s. 123.

144 Archiwum Wschodnie, relacja Czesława Popławskiego„Pliszki” spisana przez Jerzego Kułaka, mps.

145 Ibidem.

146 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 142.

147 IPN OKŚZpNP w Białymstoku, akta śledztwa w sprawie sygn. akt S 28/02/Zi, protokół przesłuchania Jerzego Kułaka z 16 lutego 2005 r.

148 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach …, s. 142.

149 Rozkaz Komendanta Białostockiego Okręgu NZW mjr. Floriana Lewickiego vel Szklarka „Kotwicza” z 20 września 1945 r. wydany dowódcy 3 Wileńskiej Brygady NZW kpt. Romualdowi Rajsowi „Buremu”, kopia w zbiorach autorów.

150 Relacja Zygmunta Błażejewicza w zbiorach Kazimierza Krajewskiego i Tomasza Łabuszewskiego, rkps.

151 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 144.

152 Op. cit., s. 145.

153 AIPN Bi 07/653/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, doniesienie agenta celowego „Jerzego” z rozmowy z Romualdem Rajsem z 26 kwietnia 1949 r.

154 AIPN Bi 07/653/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, doniesienie agenta celowego „Jerzego” z rozmowy z Romualdem Rajsem z 5 kwietnia 1949 r.

155 AIPN Bi 07/653/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, doniesienie agenta celowego „Jerzego” z rozmowy z Romualdem Rajsem z 5 maja 1949 r.

156 J. Kułak, Rozstrzelany oddział…, s. 387.

157 Op. cit. s. 409.

158 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, własnoręcznie sporządzone opracowanie Romualda Rajsa z dnia 10 marca 1949 r.; dokument zatytułowany: Charakterystyka i działalność członka 3. Bryg. Wileńskiej o pseudonimie „Rekin”.

159 M. Ostapiuk, Komendant „Bury”Biografia Kapitana Romualda Adama Rajsa „Burego”(1913-1949), mps udostępniony autorom.

160 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, zeznanie Romualda Rajsa spisane przez niego własnoręcznie w toku śledztwa 11 marca 1949 r.; dokument zatytułowany: Dodatkowe zeznania względnie sprostowania do akt śledztwa – Rajsa Romualda.

161 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół rozprawy głównej w sprawie przeciwko Romualdowi Rajsowi i Kazimierzowi Chmielowskiemu – zeznanie Romualda Rajsa z dnia 20 września 1949 r.

162 Ibidem.

163 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, wyrok Wojskowego Sądu Rejonowego w Białymstoku w sprawie oskarżonych Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego z 1 października 1948 r. i wyrok Wojskowego Sądu Rejonowego w Białymstoku w sprawie oskarżonego Kazimierza Chmielowskiego z 15 stycznia 1950 r.

164 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 144.

165 AIPN Bi 07/654/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, raport Jana Fotka z dnia 4 grudnia 1948 r.

166 AIPN Bi 07/654/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, notatka służbowa Jana Fotka z 2 grudnia 1948 r.

167 AIPN Bi 07/654/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, telefonogram z WUBP w Katowicach do MBP w Warszawie z 2 grudnia 1948 r.

168 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Romualda Rajsa z 18 listopada 1948 r.

169 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Józefa Kulasiewicza z 16 stycznia 1946 r.

170 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Romualda Rajsa z 22 marca 1949 r.

171 AIPN Bi 07/654/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, niedatowana notatka sporządzona prawdopodobnie przez Jana Fotka w listopadzie 1948 r.

172 Niepublikowane wspomnienia Jana Fotka pt. Mój udział w utrwalaniu władzy ludowej udostępnione autorom przez Michała Ostapiuka, mps; AIPN Bu 2241/301.

173 AIPN Bi 07/653/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, doniesienie agenta celowego „Sosny” z rozmowy z Józefem Surowiakiem z 2 stycznia 1949 r.

174 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Romualda Rajsa z 2 grudnia 1948 r.

175 AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Romualda Rajsa z 9 grudnia 1948 r.

176 AIPN Bi 07/654/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, telefonogram z MBP w Warszawie do WUBP w Katowicach z 30 listopada 1948 r. i telefonogram z MBP w Warszawie do WUBP w Olsztynie z 30 listopada 1948 r.

177 AIPN Bi 07/654/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, telefonogram z MBP w Warszawie do WUBP w Katowicach z 30 listopada 1948 r.

178 AIPN Bi 07/654/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, notatka służbowa Jana Fotka z 2 grudnia 1948 r.

179AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Józefa Surowiaka z 10 sierpnia 1949 r.

180AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Romualda Rajsa z 18 listopada 1948 r.

181AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, zeznanie Romualda Rajsa dotyczące działalności partyzanckiej spisane przez niego własnoręcznie w toku śledztwa, w końcu listopada 1948 r.

182AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, protokół przesłuchania Romualda Rajsa z 2 grudnia 1948 r.

183 AIPN Bi 07/654/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, telefonogram z MBP do WUBP w Olsztynie z 30 listopada 1948 r.

184AIPN Bi 212/2997, akta sprawy Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, własnoręcznie sporządzone opracowanie Romualda Rajsa z dnia 10 marca 1949 r.; dokument zatytułowany: Charakterystyka i działalność członka 3. Bryg. Wileńskiej o pseudonimie „Rekin”.

185 AIPN Bi 07/653/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, doniesienie agenta celowego „Jastrzębia” z rozmowy z Kazimierzem Chmielowskim z 8 stycznia 1949 r.

186 AIPN Bi 07/653/6, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, gryps Kazimierza Chmielowskiego do Maksymiliana Chmielowskiego z 13 marca 1949 r., przejęty przez śledczych.

187 AIPN Bi 07/653/2, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, doniesienie agenta celowego „Jerzego” z rozmowy z Romualdem Rajsem z 23 marca 1949 r.

188 AIPN Bi 07/653/6, akta karno śledcze Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego, gryps Kazimierza Chmielowskiego do Maksymiliana Chmielowskiego z 24 marca 1949 r., przejęty przez śledczych.

189 P. Zychowicz, Skazy na pancerzach…, s. 141

• Dziękuję, że przeczytałeś /przeczytałaś artykuł do końca. Jeżeli chcesz, by powstawały na tej tego typu materiały, włącz się proszę jako Patron.
• Twoje wsparcie jest bezcenne!
• buycoffee.to/dorota-kania
• patronite.pl/dorota.kania