17 lutego 1944 r. w Warszawie, przy ul. Poznańskiej 37 m. 20, rozpoczęła się jedna z najgłośniejszych operacji specjalnych komunistycznej konspiracji GL-AL wymierzona w struktury Polskiego Państwa Podziemnego. Jej celem było przejęcie archiwum Wydziału Bezpieczeństwa Delegatury Rządu na Kraj – zbioru dokumentów zawierających materiały o PPR, Gwardii i Armii Ludowej oraz o okupancie niemieckim.
Tutaj pisałam o zbrodniach komunistów: https://dorotakania.pl/2026/01/22/mord-w-drzewicy-zbrodnia-komunistycznej-partyzantki/
Akcja była wcześniej przygotowana i opierała się na pracy agenta NKWD wprowadzonego do archiwum. Był nim Bogusław Hrynkiewicz ps. „Aleksander”, który zdobył zaufanie archiwisty Delegatury Wacława Kupeckiego „Kruka”.
W toku wydarzeń ujawniono, że w operacji uczestniczył także funkcjonariusz Gestapo. Wszystko wskazuje, że został on wykorzystany operacyjnie – nie znając rzeczywistego charakteru przedsięwzięcia nadzorowanego przez komunistyczny wywiad.
Tutaj pisałam o komunistycznych kadrach: https://dorotakania.pl/2026/01/26/twarze-bezpieki-waclaw-komar/
Przebieg akcji
17 lutego 1944 roku Hrynkiewicz wraz z dwoma żołnierzami Gwardii Ludowej – Wincentym Romanowskim „Romanem” i Jerzym Wiechockim „Stefanem” – oraz przydzielonym im gestapowcem wkroczyli do lokalu przy Poznańskiej 37.
W mieszkaniu urządzono tzw. „kocioł”, czekając na kolejne osoby przychodzące do punktu konspiracyjnego.
Podczas operacji zatrzymano siedem osób związanych z Delegaturą Rządu. Wszyscy zaginęli bez śladu i najprawdopodobniej zostali zamordowani.
Co znajdowało się w archiwum
Przejęte dokumenty miały ogromną wartość operacyjną. Obejmowały:
- materiały antykomunistyczne dotyczące PPR i GL-AL,
- dane o strukturach i ludziach Polskiego Państwa Podziemnego,
- informacje o okupancie niemieckim i jego aparacie represji.
W wyniku podziału zdobytych akt:
- Niemcy zabrali materiały antyniemieckie i część dokumentów operacyjnych,
- grupa Hrynkiewicza przejęła akta antykomunistyczne oraz dokumentację podziemia.
Dokumenty trafiły do Moskwy
Zdobyte archiwum Hrynkiewicz przekazał Marianowi Spychalskiemu.
W marcu 1944 r. materiały zostały wywiezione do Moskwy, gdzie przekazano je sowieckiemu wywiadowi.
Oznaczało to przekazanie ZSRR szczegółowej wiedzy o strukturach Polskiego Państwa Podziemnego jeszcze przed wkroczeniem Armii Czerwonej.
Najważniejsze ustalenia
- operacja została przeprowadzona przez komunistyczną konspirację GL-AL z udziałem funkcjonariusza Gestapo
- 7 zatrzymanych osób zaginęło bez śladu
- najważniejsze materiały o podziemiu trafiły ostatecznie do Moskwy
Agent NKWD w archiwum Delegatury. Kim był Bogusław Hrynkiewicz
Centralną postacią operacji przy Poznańskiej 37 był Bogusław Hrynkiewicz ps. „Aleksander”, „Lux”, „Boguś” – działacz komunistyczny i współpracownik sowieckiego wywiadu. To właśnie on doprowadził do rozpracowania archiwum Delegatury Rządu na Kraj od środka.
Już w okresie międzywojennym związał się z ruchem komunistycznym. Podczas studiów prawniczych działał w organizacjach młodzieży komunistycznej i strukturach Kominternu, za co trafił do więzienia. Po zajęciu Kresów przez ZSRR w 1939 r. znalazł się w Białymstoku, gdzie pracował w administracji podporządkowanej Sowietom.
W 1940 r. nawiązał współpracę z NKWD. Po powrocie do Warszawy otrzymał zadanie infiltracji organizacji niepodległościowych. Najpierw przeniknął do środowiska „Miecza i Pługa”, a następnie – już jako zaufany działacz – został skierowany do struktur Delegatury Rządu.
Jesienią 1943 r. podjął pracę w archiwum Wydziału Bezpieczeństwa, gdzie przepisywał i porządkował dokumenty. Poznał wówczas:
- kartoteki personalne podziemia,
- materiały o PPR i GL-AL,
- meldunki o kontaktach komunistów z Sowietami.
Kopie trafiały do kierownictwa komunistycznego wywiadu. Gdy skala dokumentów przekroczyła możliwości potajemnego kopiowania, zapadła decyzja o fizycznym przejęciu archiwum — operacji z 17 lutego 1944 r.
Po akcji Hrynkiewicz przekazał materiały Marianowi Spychalskiemu, a część trafiła do Moskwy. W 1945 r. został przewieziony do ZSRR, następnie aresztowany przez NKWD, później przekazany władzom komunistycznej Polski i ostatecznie zrehabilitowany oraz awansowany na pułkownika ludowego Wojska Polskiego.
Ludzie operacji – przyszłe kadry aparatu bezpieczeństwa
Operacja przeciw Delegaturze Rządu na Kraj nie była pojedynczą akcją terenową. Tworzyli ją ludzie, którzy po wejściu Armii Czerwonej weszli do struktur państwa komunistycznego i aparatu represji.
Najważniejszą postacią pozostawał Marian Spychalski – nadzorujący działania komunistycznej konspiracji. Zdobyte archiwum miało dla niego wartość operacyjną: zawierało dane o przeciwnikach politycznych i strukturach Polskiego Państwa Podziemnego.
W przygotowaniach uczestniczyli również funkcjonariusze komunistycznego kontrwywiadu:
Jerzy Fonkowicz – oficer informacji GL-AL odpowiedzialny za działania operacyjne i zabezpieczenie akcji. To jego ludzie wzięli udział w wejściu do lokalu oraz w obstawie „kotła”. Po 1944 r. kadry tego środowiska zasiliły struktury bezpieczeństwa państwowego i wojskowego kontrwywiadu.
Stanisław Lechowicz – działacz komunistyczny związany z aparatem wywiadowczym, uczestniczący w działaniach przeciw podziemiu niepodległościowemu. Po wojnie znalazł się w strukturach państwowych Polski Ludowej, współtworząc system kontroli politycznej i represji wobec byłych żołnierzy AK.
Wraz z nimi działała grupa wykonawcza GL-AL, m.in. Romanowski i Wiechocki. Dla tych środowisk zdobyte dokumenty były narzędziem walki politycznej — pozwalały identyfikować kadry podziemia jeszcze przed rozpoczęciem powojennych aresztowań.
Od konspiracji do państwa komunistycznego
Po 1944 r. środowiska związane z PPR i GL-AL stały się fundamentem:
- Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego,
- Informacji Wojskowej,
- aparatu wywiadu i kontrwywiadu PRL.
Materiały zdobyte przy Poznańskiej 37 mogły zostać wykorzystane podczas likwidacji struktur Polskiego Państwa Podziemnego po wkroczeniu Armii Czerwonej. Oznaczało to przejście od walki konspiracyjnej do systemowej operacji politycznej prowadzonej przez powstające państwo komunistyczne.
Kim był Bogusław Hrynkiewicz „Aleksander”
Bogusław Hrynkiewicz – agent NKWD i wywiadu komunistycznego, organizator przejęcia archiwum Delegatury Rządu na Kraj przy Poznańskiej 37.
Najważniejsze fakty:
- działacz komunistyczny od lat 20.
- od 1940 r. współpracownik sowieckiego NKWD
- infiltrator struktur podziemia i organizacji „Miecz i Pług”
- organizator operacji GL-AL przeciw Delegaturze (17 lutego 1944)
- przekazał dokumenty Marianowi Spychalskiemu i do Moskwy
- po wojnie funkcjonariusz systemu PRL, awansowany na pułkownika LWP
Znaczenie: kluczowy agent odpowiedzialny za rozpracowanie struktur Polskiego Państwa Podziemnego.
Kim był Marian Spychalski
Marian Spychalski – jeden z kierowników komunistycznej konspiracji w okupowanej Polsce, po wojnie najwyższy funkcjonariusz państwa PRL.
Najważniejsze fakty:
- nadzorował działania wywiadowcze GL-AL
- otrzymał dokumenty zdobyte przy Poznańskiej 37
- przekazał część materiałów do ZSRR
- po 1944 r. wiceminister i minister obrony
- marszałek Polski i członek kierownictwa PZPR
Znaczenie: wykorzystał wiedzę o podziemiu w budowie systemu władzy komunistycznej.
Kim był Jerzy Fonkowicz
Jerzy Fonkowicz – oficer informacji komunistycznej konspiracji GL-AL, odpowiedzialny za działania operacyjne przeciw podziemiu.
Najważniejsze fakty:
- uczestnik przygotowania operacji przeciw Delegaturze
- kierował ludźmi zabezpieczającymi akcję przy Poznańskiej 37
- związany z komunistycznym kontrwywiadem
- po 1944 r. kadry jego środowiska zasiliły aparat bezpieczeństwa
Znaczenie: przedstawiciel struktur, z których powstały powojenne służby bezpieczeństwa.
O Fonkowiczu pisałam tutaj: https://dorotakania.pl/2025/09/08/zabojcze-archiwa-jaroszewicz-stec-fonkowicz/
Kim był Włodzimierz Lechowicz
Wlodzimierz Lechowicz – działacz komunistyczny zaangażowany w działania przeciw organizacjom niepodległościowym.
Najważniejsze fakty:
- współpracownik komunistycznych struktur wywiadowczych
- agent NKWD w przedwojennym wywiadzie
- uczestnik operacji wymierzonych w podziemie
- po wojnie funkcjonariusz państwa komunistycznego
- związany z aparatem kontroli politycznej PRL
- Dziękuję, że przeczytałeś /przeczytałaś artykuł do końca. Jeżeli chcesz, by powstawały na tej tego typu materiały, włącz się proszę jako Patron.
- Twoje wsparcie jest bezcenne!
- buycoffee.to/dorota-kania
- patronite.pl/dorota.kania
