5 marca 1940 roku w Moskwie zapadła jedna z najbardziej zbrodniczych decyzji w historii XX wieku. Tego dnia najwyższe władze Związku Sowieckiego podjęły ściśle tajną uchwałę o fizycznej likwidacji polskich jeńców wojennych i więźniów przetrzymywanych przez NKWD. Decyzja ta zapoczątkowała Zbrodnię Katyńską – zaplanowaną eksterminację elit II Rzeczypospolitej.
Na wniosek ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRR Ławrientija Berii Biuro Polityczne KC WKP(b) zgodziło się na rozstrzelanie ponad 21 tysięcy obywateli polskich. Wśród ofiar byli przede wszystkim oficerowie Wojska Polskiego, policjanci, urzędnicy, lekarze, profesorowie i przedstawiciele polskiej inteligencji.
Była to decyzja zaplanowana na najwyższym szczeblu sowieckiej władzy – polityczna egzekucja narodu pozbawionego własnej elity przywódczej.
Tajna decyzja Kremla
W marcu 1940 r. Beria skierował do Józefa Stalina ściśle tajną notatkę, w której uzasadniał konieczność fizycznej likwidacji Polaków przetrzymywanych w sowieckich obozach i więzieniach.
Szef NKWD pisał:
„W obozach dla jeńców wojennych NKWD ZSRS i w więzieniach zachodnich obwodów Ukrainy i Białorusi znajduje się duża liczba byłych oficerów armii polskiej, byłych pracowników policji polskiej i organów wywiadu, członków kontrrewolucyjnych partii oraz organizacji powstańczych. Wszyscy są zatwardziałymi wrogami władzy sowieckiej, pełnymi nienawiści do ustroju sowieckiego”.
Beria przekonywał, że polscy oficerowie prowadzą agitację antysowiecką i po odzyskaniu wolności będą walczyć przeciwko ZSRR.
„Wszyscy czekają tylko na wyjście na wolność, aby móc aktywnie włączyć się do walki przeciw władzy sowieckiej”.
Dlatego – jak pisał – sprawy jeńców powinny zostać rozpatrzone w trybie specjalnym, z zastosowaniem „najwyższego wymiaru kary – rozstrzelania”.
Wyroki bez sądu
Najbardziej wstrząsający fragment dokumentu Berii dotyczył samego trybu przeprowadzenia egzekucji.
Zaproponował on, aby sprawy Polaków rozpatrywać:
„bez wzywania aresztowanych i bez przedstawiania zarzutów, decyzji o zakończeniu śledztwa i aktu oskarżenia”.
Formalnie wyroki miało wydawać Kolegium Specjalne NKWD, w składzie:
- Iwan Basztakow
- Bogdan Kobułow
- Wsiewołod Mierkułow
W rzeczywistości oznaczało to masową egzekucję bez jakiegokolwiek procesu.
Podpisy Stalina i kierownictwa ZSRR
Wnioski Berii zostały w całości zaakceptowane 5 marca 1940 r. przez Biuro Polityczne KC WKP(b).
Na dokumencie znajdują się podpisy:
- Józefa Stalina
- Klimenta Woroszyłowa
- Wiaczesława Mołotowa
- Anastasa Mikojana
oraz odręczna adnotacja:
„Kalinin – za, Kaganowicz – za”.
Oznaczało to, że decyzja o masowym mordzie została zatwierdzona przez najwyższe kierownictwo państwa sowieckiego.
Ilu Polaków skazano na śmierć
Według danych zawartych w notatce Berii w obozach NKWD przetrzymywano:
14 736 osób, w tym:
- 295 generałów, pułkowników i podpułkowników
- 2080 majorów i kapitanów
- 6049 poruczników, podporuczników i chorążych
- 1030 funkcjonariuszy policji i żandarmerii
- 5138 szeregowych policji i służby więziennej
- 144 urzędników, księży i przedstawicieli elit społecznych
Dodatkowo w więzieniach NKWD na terenach okupowanych znajdowało się 18 632 aresztowanych, w tym ponad 10 tysięcy Polaków.
Beria uznał wszystkich za:
„zatwardziałych, nierokujących poprawy wrogów władzy sowieckiej”.
Początek egzekucji
Egzekucje rozpoczęły się 3 kwietnia 1940 roku.
NKWD przystąpiło wtedy do likwidacji obozów dla polskich jeńców wojennych.
Ofiary mordowano strzałem w tył głowy.
Najważniejsze miejsca egzekucji to:
- Katyń – zamordowano 4404 jeńców z obozu w Kozielsku
- Charków – zabito 3896 jeńców ze Starobielska
- Kalinin (dzisiejszy Twer) – rozstrzelano 6287 jeńców z Ostaszkowa
Ciała ofiar grzebano w masowych grobach m.in.:
- Katyń
- Piatichatki pod Charkowem
- Miednoje
Łącznie w wyniku egzekucji zamordowano 14 587 jeńców wojennych.
Kolejne tysiące ofiar NKWD
Decyzja z 5 marca 1940 roku obejmowała również Polaków przetrzymywanych w więzieniach NKWD na terenach okupowanych przez ZSRR.
Zginęło około 7300 osób.
- 3435 osób rozstrzelano na Ukrainie – ich groby znajdują się prawdopodobnie w Bykowni pod Kijowem
- około 3800 osób na Białorusi – prawdopodobnie w Kuropatach pod Mińskiem
Łącznie Zbrodnia Katyńska pochłonęła około 22 tysięcy obywateli polskich.
Nieliczni ocaleni
Z obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie ocalała niewielka grupa jeńców.
Było to 448 osób (według innych źródeł – 395).
Przewieziono ich do obozu przejściowego w Pawliszczew Borze, a następnie do Griazowca.
Dlaczego zostali oszczędzeni – do dziś pozostaje przedmiotem badań historyków.
Deportacje rodzin ofiar
W czasie gdy NKWD dokonywało egzekucji polskich jeńców, ich rodziny były deportowane w głąb Związku Sowieckiego.
Masowa wywózka rozpoczęła się w nocy z 12 na 13 kwietnia 1940 roku.
Decyzję o deportacji podjęła Rada Komisarzy Ludowych 2 marca 1940 r.
Według danych NKWD zesłano wtedy około 61 tysięcy osób, głównie do Kazachstanu.
Planowa likwidacja polskich elit
Zbrodnia Katyńska była częścią szerszego planu zniszczenia polskiej elity narodowej po wspólnej napaści Niemiec i ZSRR na Polskę.
Po podpisaniu paktu Ribbentrop–Mołotow oba totalitarne państwa rozpoczęły koordynowaną politykę wyniszczania narodu polskiego.
W latach 1939–1941 odbyła się seria tajnych narad Gestapo i NKWD, podczas których uzgadniano działania przeciwko polskiemu państwu podziemnemu i inteligencji.
Współpraca ta obejmowała m.in.:
- wymianę informacji o polskim ruchu oporu
- przekazywanie list osób przeznaczonych do aresztowania
- likwidację elit przywódczych II RP
- niszczenie polskiej inteligencji
- koordynację deportacji i egzekucji
- politykę wynaradawiania poprzez germanizację i rusyfikację
Była to wspólna strategia dwóch totalitaryzmów – nazizmu i komunizmu.
📌 O współpracy NKWD i Gestapo pisałam tutaj: https://dorotakania.pl/2026/02/20/gestapo-nkwd-wspolny-plan-zniszczenia-polskiej-elity/
Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej
Dziś pamięć o ofiarach Zbrodni Katyńskiej jest jednym z najważniejszych elementów polskiej pamięci historycznej.
13 kwietnia obchodzimy Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej, upamiętniający tysiące zamordowanych polskich oficerów, policjantów i przedstawicieli elit II Rzeczypospolitej.
Była to zaplanowana operacja wyniszczenia narodu poprzez fizyczną likwidację jego przywódców.
📌 Więcej o działaniach Stalina wobec Polaków przeczytasz tutaj:
https://dorotakania.pl/2026/01/25/operacja-polska-nkwd-zgineli-bo-byli-polakami/
Przy pisaniu tekstu korzystałam z materiałów Instytutu Pamięci Narodowej
- Dziękuję, że przeczytałeś /przeczytałaś artykuł do końca. Jeżeli chcesz, by powstawały na tej tego typu materiały, włącz się proszę jako Patron.
- Twoje wsparcie jest bezcenne!
- buycoffee.to/dorota-kania
- patronite.pl/dorota.kania
