Ten wyrok ocalił tajemnice III RP. W składzie Trybunału byli ludzie PRL, wojskowi sędziowie stanu wojennego i były funkcjonariusz bezpieki
19 czerwca 1992 roku. Dzień, który zatrzymał lustrację. Zaledwie dwa tygodnie po upadku rządu Jana Olszewskiego zapadło orzeczenie, które na długie lata zmieniło bieg polskiej historii. 19 czerwca 1992 roku Trybunał Konstytucyjny uznał uchwałę lustracyjną Sejmu za niezgodną z Konstytucją, zawieszając tym samym proces ujawniania osób pełniących najważniejsze funkcje państwowe, które figurowały w archiwach komunistycznych służb bezpieczeństwa.
Był czerwiec 1992 roku. Polska od niespełna trzech lat formalnie była wolnym państwem, ale pytanie o to, kto naprawdę sprawuje władzę w III RP, pozostawało otwarte. W archiwach komunistycznej bezpieki nadal spoczywały tysiące teczek agentów, tajnych współpracowników, informatorów i osób uwikłanych we współpracę z aparatem represji PRL.
Wydawało się, że ujawnienie prawdy jest już blisko.
Najpierw Sejm przyjął uchwałę lustracyjną, później minister spraw wewnętrznych Antoni Macierewicz przedstawił słynną „listę Macierewicza”, a kilka godzin później upadł rząd Jana Olszewskiego.
Korwin-Mikke odpalił polityczną bombę
28 maja 1992 roku poseł Janusz Korwin-Mikke niespodziewanie zgłosił projekt uchwały zobowiązującej ministra spraw wewnętrznych do ujawnienia nazwisk osób zajmujących najwyższe stanowiska państwowe, które figurowały w archiwach UB i SB jako tajni współpracownicy.
Uchwała została przyjęta błyskawicznie.
W tamtym momencie nikt nie przypuszczał, że kilka zdań zapisanych w sejmowym dokumencie wywoła największy kryzys polityczny pierwszych lat III RP.
W tle trwała już wojna pomiędzy premierem Janem Olszewskim a prezydentem Lechem Wałęsy – narastał konflikt wokół polityki zagranicznej, wycofywania wojsk rosyjskich oraz wpływów dawnych elit komunistycznych, czego chciał Wałęsa
Lustracja stała się iskrą, która podpaliła cały system. Niestety, na bardzo krótko a „pożar” ugasili komuniści i ich akolici.
Lista Macierewicza wywołała panikę
4 czerwca 1992 roku Antoni Macierewicz wykonał uchwałę Sejmu.
Do najważniejszych osób w państwie trafiła lista nazwisk figurujących w zasobach SB jako tajni współpracownicy.
Na liście znalazły się osoby niemal ze wszystkich stron politycznego sporu, poza Porozumieniem Centrum Jarosława Kaczyńskiego. Wśród nich był także urzędujący prezydent RP Lech Wałęsa.
Warszawa eksplodowała.
Rozpoczęły się gorączkowe narady, spotkania polityków i działania mające doprowadzić do natychmiastowego obalenia rządu.
Jeszcze tego samego dnia wieczorem Sejm odwołał gabinet Jana Olszewskiego.
W historii wydarzenie to zapisało się jako „Noc Teczki”. Prawdę o tym czasie doskonale oddaje film „Nocna zmiana” Jacka Kurskiego i Piotra Semki.
Dwa tygodnie później zapadł wyrok
19 czerwca 1992 roku Trybunał Konstytucyjny rozstrzygnął sprawę. Uchwałę lustracyjną uznano za niezgodną z Konstytucją.
Trybunał argumentował, że uchwała naruszała prawa obywatelskie, nie przewidywała procedur odwoławczych oraz nakładała na ministra spraw wewnętrznych obowiązki wykraczające poza obowiązujące przepisy.
Formalnie był to spór prawny.
Politycznie oznaczało to jednak jedno.
Pierwsza próba lustracji elit III RP została zatrzymana.
Kim byli sędziowie, którzy wydali historyczny wyrok?
Właśnie ten element sprawy od ponad trzech dekad budzi największe emocje.
Krytycy orzeczenia zwracają uwagę, że część sędziów orzekających w sprawie budowała swoje kariery jeszcze w realiach Polski Ludowej.
Mieczysław Tyczka – rzewodniczący składu orzekającego był związany ze Stronnictwem Demokratycznym, partią współtworzącą polityczny system PRL.
W 1989 roku został wybrany do Trybunału Konstytucyjnego.
Czesław Bakalarski
Sędzia sprawozdawca był pułkownikiem Ludowego Wojska Polskiego.
Przez lata związany był z wojskowym wymiarem sprawiedliwości. W czasie stanu wojennego uczestniczył jako sędzia Izby Wojskowej Sądu Najwyższego w rozpatrywaniu spraw przeciwko działaczom opozycji antykomunistycznej.
Dla wielu środowisk niepodległościowych ten fakt do dziś pozostaje symbolem ciągłości kadr między PRL a III RP. Henryk Groszyk
Profesor prawa, działacz Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, członek PRON-u, organizacji stworzonej przez ekipę gen. Wojciecha Jaruzelskiego po wprowadzeniu stanu wojennego.
Przez lata uczestniczył w tworzeniu instytucji ustrojowych PRL, później współtworzył również konstytucję z 1997 roku.
Jego nazwisko pojawia się także w dyskusjach historycznych dotyczących działalności jego żony, prokurator Stefanii Słubickiej-Groszyk, która podpisała decyzję dotyczącą sekcji zwłok ostatniego żołnierza niezłomnego Józefa Franczaka „Lalusia”.
Tutaj pisałam o ostatnim partyzancie: https://dorotakania.pl/2025/10/21/antykomunista-jozef-franczak-ps-lalus-ostatni-partyzant/
Leonard Łukaszuk
To postać szczególnie symboliczna. To postać szczególnie symboliczna.
Od początku lat pięćdziesiątych był funkcjonariuszem komunistycznego aparatu bezpieczeństwa.
Pracował w strukturach MBP, Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego i MSW. Pełnił funkcje kierownicze w Departamencie III, odpowiadającym za walkę z opozycją polityczną.
Był także członkiem PZPR i wysokim urzędnikiem resortu spraw wewnętrznych.
W 1985 roku został wybrany przez Sejm PRL na sędziego Trybunału Konstytucyjnego.
Gdy siedem lat później uczestniczył w wydawaniu wyroku dotyczącego lustracji, dla wielu środowisk niepodległościowych był to symboliczny obraz III RP – państwa, które nadal nie rozliczyło własnej przeszłości.
Jeden sędzia powiedział „nie”
Warto przypomnieć, że nie wszyscy członkowie składu podzielali stanowisko większości.
Zdanie odrębne zgłosił sędzia Wojciech Łączkowski.
To właśnie ten głos przez lata był przywoływany przez zwolenników lustracji jako dowód, że możliwa była także inna interpretacja konstytucyjna.
Skutki wyroku odczuwamy do dziś
Po decyzji Trybunału proces lustracyjny został zamrożony.
Przez kolejne lata Polska funkcjonowała bez systemowej weryfikacji osób pełniących najważniejsze funkcje publiczne.
Dopiero zwycięstwo obozu AWS-UW umożliwiło uchwalenie ustawy lustracyjnej.
Powstał urząd Rzecznika Interesu Publicznego, którym został Bogusław Nizieński.
Następnie utworzono Instytut Pamięci Narodowej, który przejął archiwa komunistycznych służb i rozpoczął proces ich systematycznego badania.
Gdyby nie te działania, ogromna część wiedzy o działalności UB i SB mogłaby nigdy nie ujrzeć światła dziennego.
Wyrok z 19 czerwca 1992 roku był obroną zasad państwa prawa – stał się skuteczną tarczą chroniącą ludzi uwikłanych w system komunistyczny przed ujawnieniem ich przeszłości.
Decyzja Trybunału Konstytucyjnego z 19 czerwca 1992 roku należy do najbardziej brzemiennych w skutki orzeczeń w historii III Rzeczypospolitej – to właśnie wtedy zatrzymano pierwszą próbę lustracji elit państwa.
- Dziękuję, że przeczytałeś /przeczytałaś artykuł do końca. Jeżeli chcesz, by powstawały na tej tego typu materiały, włącz się proszę jako Patron.
- Twoje wsparcie jest bezcenne!
- buycoffee.to/dorota-kania
- patronite.pl/dorota.kania
