30 września 1994 roku na poligonie w Drawsku Pomorskim doszło do wydarzenia, które obnażyło słabość instytucji III Rzeczypospolitej. Prezydent Lech Wałęsa, wspierany przez najwyższych dowódców wojskowych, doprowadził do bezprecedensowego „głosowania” generałów przeciwko cywilnemu ministrowi obrony narodowej Piotrowi Kołodziejczykowi, który także wywodził się z armii – był wiceadmirałem, dowódca 3 Flotylli Okrętów i Marynarki Wojennej w stanie spoczynku. W tle rozgrywała się walka o kontrolę nad Wojskowymi Służbami Informacyjnymi, wpływy w armii i realną władzę nad resortami siłowymi. WSI nie były jednak tylko przedmiotem konfliktu. Jak wynika z późniejszego Raportu z Weryfikacji Wojskowych Służb Informacyjnych, jej żołnierze prowadzili działania operacyjne wobec najważniejszych osób w państwie.
Jedna z najmroczniejszych kart prezydentury Lecha Wałęsy
30 września 1994 roku na poligonie w Drawsku Pomorskim odbywał się centralny kurs metodyczno-szkoleniowy najwyższej kadry dowódczej Sił Zbrojnych RP. Oficjalnie miała to być wojskowa odprawa. W praktyce spotkanie w wojskowym ośrodku wypoczynkowym, mieszczącym się w pałacu Brockhausenów w Karwicach nad jeziorem Lubie, przerodziło się w demonstrację siły generalicji wobec cywilnego kierownictwa Ministerstwa Obrony Narodowej.
Ówczesny prezydent Lech Wałęsa ostro skrytykował kierownictwo MON, na którego czele stał emerytowany wiceadmirał Marynarki Wojennej Piotr Kołodziejczyk. Krytyka objęła także działania sejmowej Komisji Obrony Narodowej.
Następnie Wałęsa poprosił generałów o „szczerą ocenę” sytuacji w wojsku. Dowódcy zrzucili odpowiedzialność za problemy armii na kierownictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. Wówczas prezydent zarządził swoiste głosowanie nad odwołaniem Kołodziejczyka. Spośród obecnych generałów jedynie dwóch miało wstrzymać się od głosu. Pozostali wystąpili przeciwko własnemu cywilnemu przełożonemu.
Nie była to procedura przewidziana przez Konstytucję ani obowiązujące ustawy. Minister obrony narodowej nie podlegał wotum zaufania ze strony dowódców wojskowych. Mimo to polityczny efekt demonstracji w Drawsku okazał się bardzo realny: pozycja Kołodziejczyka została podważona, resort pogrążył się w kryzysie, a generałowie przy wsparciu WSI pokazali, że przy wsparciu prezydenta mogą skutecznie wpływać na obsadę stanowiska ministra.
Najważniejsi dowódcy przy jednym stole
W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele najważniejszych struktur państwa i armii. Obecni byli między innymi minister Mieczysław Wachowski, zaufany człowiek Wałęsy o mrocznych powiązaniach, szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego gen. Tadeusz Wilecki, dowódcy róznych rodzajów sił zbrojnych i okręgów wojskowych: Edmund Bołociuch, Zbigniew Zalewski, Leon Komornicki, Jerzy Gotowała, Romuald Waga, Janusz Ornatowski, Tadeusz Bazydło, Julian Lewiński i Zenon Bryk, a także biskup polowy Wojska Polskiego gen. Sławoj Leszek Głódź.
Lista uczestników pokazuje skalę wydarzenia. Nie był to prywatny spór prezydenta z ministrem ani spontaniczna wymiana opinii przy stole. W jednym miejscu znaleźli się ludzie odpowiadający za dowodzenie polskimi siłami zbrojnymi. Ich wystąpienie miało charakter zbiorowego buntu przeciwko cywilnemu szefowi resortu.
Prawdziwa stawka: kto będzie kontrolował WSI
Konflikt nie dotyczył wyłącznie personalnych ambicji, kondycji armii czy wzajemnej niechęci między najważniejszymi osobami w państwie. Jedną z głównych stawek była kontrola nad Wojskowymi Służbami Informacyjnymi.
WSI podlegały cywilnemu ministrowi obrony narodowej. Ośrodek prezydencki oraz szef Sztabu Generalnego gen. Tadeusz Wilecki dążyli natomiast do podporządkowania służby bezpośrednio szefowi Sztabu. Takie rozwiązanie osłabiałoby pozycję ministra, ograniczało kontrolę rządu nad wojskowymi służbami specjalnymi i jednocześnie wzmacniało wpływy prezydenta w armii.
Spór dotyczył więc fundamentalnego pytania ustrojowego: czy wojsko i jego służby mają pozostawać pod realnym nadzorem cywilnych władz, czy też Sztab Generalny powinien uzyskać daleko idącą autonomię.
Piotr Kołodziejczyk opowiadał się za utrzymaniem silnej pozycji cywilnego kierownictwa MON. Generalicja dążyła natomiast do ograniczenia wpływu urzędników resortu, rządu i parlamentu na sprawy armii.
Lech Wałęsa znajdował się zarazem na ostatnim etapie swojej kadencji i przygotowywał się do walki o reelekcję w 1995 roku. Kontrola nad resortami siłowymi oraz lojalność najwyższych dowódców miały oczywiste znaczenie polityczne. Obiad drawski można zatem odczytywać jako próbę skupienia większej realnej władzy w ośrodku prezydenckim — kosztem rządu, parlamentu i cywilnego ministra obrony.
Ludzie dawnego systemu w centrum konfliktu
Spór miał także wymiar symboliczny. Zarówno Piotr Kołodziejczyk, jak i Tadeusz Wilecki byli absolwentami sowieckich szkół wojskowych i przez lata należeli do PZPR.
Piotr Kołodziejczyk od 18 października 1986 roku do stycznia 1990 roku był członkiem egzekutywy Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku. Tadeusz Wilecki zasiadał natomiast w egzekutywie Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Zielonej Górze.
O kontrolę nad armią w demokratycznej Polsce spierali się zatem ludzie, których kariery rozwijały się jeszcze w strukturach komunistycznego państwa. Pokazuje to jeden z zasadniczych problemów transformacji po 1989 roku: instytucje otrzymywały nowe nazwy i demokratyczne umocowanie, ale na ich szczytach pozostawali ludzie ukształtowani przez poprzedni system, jego hierarchię i zależności.
Właśnie dlatego obiad drawski należy analizować nie tylko jako konflikt Wałęsy z Kołodziejczykiem. Było to również starcie różnych koncepcji funkcjonowania armii w państwie, które formalnie zerwało z komunizmem, ale nie przeprowadziło praktycznie żadnej wymiany kadrowej w wojsku i wojskowych służbach specjalnych.
Kołodziejczyk oskarża Wałęsę i Wileckiego
Sprawa nie zakończyła się wraz z opuszczeniem ośrodka w Karwicach.
12 października 1994 roku, podczas posiedzenia sejmowej Komisji Obrony Narodowej, Piotr Kołodziejczyk publicznie oskarżył prezydenta Lecha Wałęsę oraz gen. Tadeusza Wileckiego o próbę pozakonstytucyjnego odwołania go ze stanowiska.
Minister wskazywał na naruszenie podstawowych reguł demokratycznego państwa. W wojsku obowiązuje hierarchia, ale to minister obrony narodowej jest cywilnym szefem resortu. Generałowie nie mogą wspólnie udzielać mu wotum nieufności, a prezydent nie może zastępować przewidzianej prawem procedury dymisji plebiscytem przeprowadzonym w gronie wojskowych.
Mimo sprzeciwu sejmowej Komisji Obrony Narodowej presja okazała się skuteczna. 12 listopada 1994 roku premier Waldemar Pawlak odwołał Piotra Kołodziejczyka.
Bezpośredni cel uczestników buntu został osiągnięty. Nowym ministrem obrony narodowej został Zbigniew Okoński, ekonomista związany z Pomorzem.
WSI słuchały najważniejszych ludzi w państwie
Cała sprawa ujrzała światło dzienne dzięki przeciekowi z Wojskowych Służb Informacyjnych. Był to jednak dopiero początek znacznie poważniejszego wątku.
Jak się później okazało, WSI nie ograniczały się do obserwowania konfliktu między prezydentem, ministrem i generałami. Żołnierze Oddziału Radioelektronicznego służby rejestrowali rozmowy prowadzone przez wysokich przedstawicieli administracji państwowej podczas wydarzeń w Drawsku.
Zarejestrowano rozmowy gen. Tadeusza Wileckiego i gen. Konstantego Malejczyka z szefem Urzędu Ochrony Państwa gen. Gromosławem Czempińskim, a także rozmowę wiceministra obrony narodowej Jana Kuriaty z gen. Henrykiem Miką.
Rozmowy dotyczyły kontraktu na sprzedaż do Angoli 62 transporterów opancerzonych BWP-2.
Taśmę zabezpieczono, a na jej podstawie sporządzono stenogram. Materiał trafił następnie drogą służbową do kierownictwa kontrwywiadu WSI, a ostatecznie do szefa Zarządu Kontrwywiadu kmdr. Kazimierza Głowackiego.
Głowacki przedstawił materiały ministrowi Piotrowi Kołodziejczykowi. Po zwrocie przez ministra zarówno dokument, jak i nagranie miały zostać utracone w nieustalonych okolicznościach.
Raport z weryfikacji WSI: nagranie i stenogram zniknęły
Mechanizm działania Wojskowych Służb Informacyjnych opisano później w raporcie z weryfikacji WSI. W dokumencie czytamy:
„WSI do tego stopnia kontrolowały działania wysokich przedstawicieli administracji, że podsłuchiwały ich rozmowy. Dobitnym przykładem jest tzw. obiad drawski. 30 września 1994 r. żołnierze Oddziału Radioelektronicznego WSI zarejestrowali rozmowy prowadzone przez gen. Tadeusza Wileckiego i gen. Konstantego Malejczyka z Szefem UOP gen. Gromosławem Czempińskim oraz rozmowę wiceministra obrony narodowej Jana Kuriaty z gen. Henrykiem Miką. Rozmowy dotyczyły realizowanego kontraktu sprzedaży do Angoli 62 transporterów opancerzonych BWP-2. Prowadzący nasłuch natychmiast zameldowali przełożonym o przebiegu tych rozmów. Na ich polecenie taśmę z nagraniem zabezpieczono, sporządzono z niej stenogram, ale nie nadano jej wymaganej klauzuli tajności. Szef Oddziału Radioelektronicznego WSI przekazał kasetę z nagraniem Zastępcy Szefa Zarządu Kontrwywiadu, który przekazał ją swojemu szefowi, kmdr. Kazimierzowi Głowackiemu. Ten przedstawił materiały ówczesnemu szefowi MON Piotrowi Kołodziejczykowi. Minister zwrócił dokument kmdr. Głowackiemu, który – w nieustalonych okolicznościach – utracił go.
16 czerwca 1995 r. Szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego Henryk Goryszewski zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z wnioskiem o wszczęcie postępowania karnego przeciwko osobom odpowiedzialnym za podsłuchiwanie prowadzonych na poligonie w Drawsku Pomorskim rozmów telefonicznych wysokich urzędników państwowych. W sierpniu 1995 r. Prokuratura Warszawskiego Okręgu Wojskowego odmówiła wszczęcia postępowania przygotowawczego w tej sprawie. W uzasadnieniu Prokuratura stwierdziła, że WSI nie naruszyły prawa, ponieważ prowadzony był jawny „nasłuch”, a nie „podsłuch””.
To jeden z najważniejszych fragmentów raportu dotyczących obiadu drawskiego. Pokazuje, że służba, o której kontrolę walczyli prezydent, Sztab Generalny i minister obrony narodowej, sama dysponowała narzędziami pozwalającymi rejestrować rozmowy kluczowych osób w państwie.
Równie istotny jest dalszy los materiałów. Taśmę zabezpieczono, sporządzono stenogram, dokument krążył między wysokimi funkcjonariuszami WSI i ministrem, po czym zaginął. Co więcej, materiałowi nie nadano wymaganej klauzuli tajności.
W demokratycznym państwie taki ciąg zdarzeń powinien uruchomić alarm i doprowadzić do wyjaśnienia odpowiedzialności. Tak się jednak nie stało.
„Nasłuch”, nie „podsłuch”. Sprawa bez śledztwa
16 czerwca 1995 roku szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego Henryk Goryszewski zwrócił się do ministra sprawiedliwości z wnioskiem o wszczęcie postępowania karnego przeciwko osobom odpowiedzialnym za rejestrowanie rozmów telefonicznych wysokich urzędników państwowych na poligonie w Drawsku Pomorskim.
W sierpniu 1995 roku Prokuratura Warszawskiego Okręgu Wojskowego odmówiła jednak wszczęcia postępowania przygotowawczego.
Uzasadnienie opierało się na rozróżnieniu, które mogło zamknąć sprawę pod względem formalnym, ale nie odpowiadało na zasadnicze pytania dotyczące bezpieczeństwa państwa i odpowiedzialności służb. Prokuratura uznała, że WSI prowadziły jawny „nasłuch”, a nie „podsłuch”.
W efekcie nie wyjaśniono ani pełnych okoliczności rejestrowania rozmów, ani odpowiedzialności za utratę nagrania i stenogramu. Służba, której zakres wpływów był przedmiotem konfliktu na szczytach władzy, wyszła ze sprawy bez realnych konsekwencji.
Komisja sejmowa: potępienie bez odpowiedzialności
Sejm powołał specjalną komisję do zbadania wydarzeń w Drawsku, określaną jako komisja Jerzego Szmajdzińskiego. W swoim raporcie komisja uznała zachowanie generałów za naruszenie zasady cywilnej kontroli nad armią.
Na tym jednak w praktyce się skończyło.
Wobec wojskowych nie wyciągnięto konsekwencji karnych ani dyscyplinarnych. Minister, przeciwko któremu wystąpili, stracił stanowisko, natomiast generałowie zachowali wpływy.
Szczególnie wzmocniła się pozycja gen. Tadeusza Wileckiego. Szef Sztabu Generalnego uzyskał bardzo silną, niemal autonomiczną pozycję w wojsku, przy ograniczonym realnym nadzorze ze strony rządu i parlamentu.
W tym właśnie ujawnił się jeden z najważniejszych skutków obiadu drawskiego: demokratyczne instytucje formalnie potępiły bunt generałów, ale państwo nie potrafiło przełożyć tej oceny na odpowiedzialność konkretnych osób.
Kryzys cywilnej kontroli nad armią
Obiad drawski pokazał, jak kruche były w połowie lat 90. mechanizmy cywilnego nadzoru nad wojskiem.
Generałowie, korzystając z politycznego patronatu prezydenta, skutecznie wpłynęli na obsadę stanowiska należącego do rządu. Oznaczało to nie tylko upolitycznienie armii, lecz także niebezpieczne odwrócenie demokratycznej hierarchii: zamiast podlegać ministrowi, dowódcy ocenili go i doprowadzili do jego dymisji.
Wydarzenie było próbą usunięcia ministra: procedury demokratycznego państwa zostały zastąpione polityczno-wojskowym naciskiem.
Konflikt na drodze Polski do NATO
Polska uczestniczyła wówczas w programie Partnerstwo dla Pokoju i intensywnie zabiegała o członkostwo w NATO. Jednym z fundamentalnych warunków przyjęcia do Sojuszu była cywilna i demokratyczna kontrola nad siłami zbrojnymi.
Wydarzenia w Drawsku wzbudziły niepokój zachodnich partnerów i dyplomatów. Obraz państwa, w którym najwyżsi generałowie wspólnie występują przeciwko ministrowi obrony i przy wsparciu prezydenta doprowadzają do jego politycznej eliminacji, podważał wiarygodność polskich deklaracji o demokratycznym podporządkowaniu armii.
Polska dyplomacja musiała przekonywać zachodnich partnerów, że wydarzenia w Drawsku nie oznaczają trwałego odejścia od demokratycznych standardów. Kryzys stał się jednocześnie silnym argumentem za pilnym uporządkowaniem relacji między Ministerstwem Obrony Narodowej, Sztabem Generalnym i prezydentem.
Lekcja wpisana do Konstytucji
Obiad drawski miał wpływ na późniejszą debatę ustrojową.
Otwarte starcie między prezydentem, rządem, cywilnym ministrem i generalicją pokazało, że nieprecyzyjne rozdzielenie kompetencji może prowadzić do paraliżu państwa oraz prób budowania przez wojsko politycznej autonomii.
W Konstytucji RP z 1997 roku wyraźniej uregulowano relacje między prezydentem a ministrem obrony narodowej oraz umocniono zasadę cywilnego i demokratycznego zwierzchnictwa nad siłami zbrojnymi.
Kryzys drawski nie był jedyną przyczyną wprowadzenia tych rozwiązań, ale stanowił jeden z najważniejszych praktycznych argumentów przemawiających za jednoznacznym określeniem kompetencji najważniejszych organów państwa.
Krótkotrwałe zwycięstwo Wałęsy
Lech Wałęsa osiągnął swój bezpośredni cel. Piotr Kołodziejczyk został odwołany, generalicja zademonstrowała lojalność wobec prezydenta, a pozycja Sztabu Generalnego została wzmocniona.
Było to jednak zwycięstwo krótkotrwałe.
Obiad drawski zaszkodził wizerunkowi Wałęsy jako demokratycznego przywódcy. Zamiast wystąpić w roli strażnika konstytucyjnego porządku, prezydent stał się patronem wojskowych, którzy zbiorowo zakwestionowali cywilnego ministra.
Na dodatek głębokim cieniem kładła się jego współpraca ze Służbą Bezpieczeństwa w czasach PRL – był zarejestrowany jako TW Bolek.
Rok później, w listopadzie 1995 roku, Lech Wałęsa przegrał wybory prezydenckie z Aleksandrem Kwaśniewskim.
Kryzys w armii stał się jednym z symboli schyłkowego okresu prezydentury Wałęsy — czasu ostrej walki o wpływy, konfliktów z rządem i prób poszerzania realnej władzy ośrodka prezydenckiego.
Obiad drawski jako zwierciadło III RP
Obiad drawski nie był zwykłą awanturą personalną ani mało znaczącym epizodem z historii polskiej armii.
Skupiły się w nim najważniejsze problemy pierwszych lat III Rzeczypospolitej: słabość cywilnych instytucji, niejasny podział kompetencji, polityczne ambicje prezydenta, autonomia generalicji, wpływy ludzi ukształtowanych w PRL oraz potęga wojskowych służb specjalnych wywodzących się z czasów komunizmu.
Najbardziej wymowny pozostaje finał tej historii.
Minister, przeciwko któremu zbuntowali się generałowie, stracił stanowisko. Dowódcy nie ponieśli realnych konsekwencji. WSI rejestrowały rozmowy wysokich urzędników, sporządziły stenogram, a materiały zaginęły w nieustalonych okolicznościach. Prokuratura odmówiła wszczęcia postępowania, uznając, że był to „nasłuch”, a nie „podsłuch”.
Tak wyglądała walka o cywilną kontrolę nad armią zaledwie pięć lat po formalnym upadku komunizmu. Nowe państwo miało już demokratyczne instytucje, ale w chwili próby zabrakło mu siły, by wyegzekwować ich podstawowe reguły.
Dziękuję, że przeczytałeś /przeczytałaś artykuł do końca. Jeżeli chcesz, by powstawały na tej tego typu materiały, włącz się proszę jako Patron.
Twoje wsparcie jest bezcenne!
buycoffee.to/dorota-kania
