8 września 1968 roku na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie, w obecności przywódców komunistycznego państwa i około 100 tys. widzów, Ryszard Siwiec dokonał samospalenia. Był to dramatyczny protest przeciwko inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację, sowieckiemu zniewoleniu oraz systemowi opartemu na przemocy i kłamstwie. Płonąc, wołał: „Protestuję!”, „Niech żyje wolna Polska!” i „Usłyszcie mój krzyk!”. Komunistyczne władze zrobiły wszystko, aby świat o tym krzyku nie usłyszał.
„Bądźmy wierni testamentowi Ryszarda Siwca”
W 58. rocznicę dramatycznego protestu Ryszarda Siwca przy Stadionie Narodowym w Warszawie odbyły się uroczystości upamiętniające jego ofiarę. Zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Karol Polejowski zaapelował:
– Bądźmy wierni testamentowi, który pozostawił Ryszard Siwiec. Nie dajmy sobie odebrać wiary w Boga, wiary w człowieka i w jego dążenie do wolności i prawdy. Bądźmy dobrymi Polakami i Polkami.
Następnie złożył kwiaty pod pomnikiem bohatera.
W uroczystości uczestniczyli m.in. doradca Prezydenta RP Jan Józef Kasprzyk, ambasador Republiki Czeskiej w Polsce Břetislav Dančák, ambasador Słowacji w Polsce Andrea Elscheková Matisová oraz szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Lech Parell. Uroczystości opisał Instytut Pamięci Narodowej.
Na oczach komunistycznych przywódców i 100 tys. ludzi
8 września 1968 roku na Stadionie Dziesięciolecia trwały Centralne Uroczystości Dożynkowe. Na trybunie honorowej zasiedli najważniejsi przedstawiciele komunistycznych władz z I sekretarzem KC PZPR Władysławem Gomułką na czele. Na widowni znajdowało się około 100 tys. osób.
W pewnej chwili siedzący w sektorze 13 mężczyzna oblał się łatwopalną substancją i podpalił. Był nim 59-letni Ryszard Siwiec – księgowy z Przemyśla, absolwent filozofii i były żołnierz Armii Krajowej.
Płonąc, wołał:
„Protestuję! Protestuję! Protestuję!”
Krzyczał również:
„Niech żyje wolna Polska!”, „To jest okrzyk konającego, wolnego człowieka!” oraz „Nie ratujcie mnie, zobaczcie, co mam w teczce”.
W teczce znajdowały się ulotki wyjaśniające motywy jego czynu oraz biało-czerwona flaga z napisem: „Za naszą i waszą wolność. Honor i Ojczyzna”.
Na stadionie nadal jednak grała muzyka. Trwały tańce i oficjalne uroczystości. Nikt nie przerwał dożynek. Człowiek płonął na oczach tysięcy ludzi, a komunistyczne widowisko toczyło się dalej.
Protest przeciwko inwazji na Czechosłowację
Niespełna trzy tygodnie wcześniej, w nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 roku, wojska Układu Warszawskiego wkroczyły do Czechosłowacji, brutalnie tłumiąc Praską Wiosnę – próbę reformowania systemu komunistycznego i nadania mu bardziej liberalnego charakteru.
Za udział Ludowego Wojska Polskiego w inwazji odpowiadał komunistyczny generał Wojciech Jaruzelski.
Ludowe Wojsko Polskie było podporządkowane politycznej woli Moskwy. Dla wielu Polaków udział w napaści na sąsiedni naród był hańbą. Jednym z tych, którzy nie godzili się na sowiecki dyktat, był właśnie Ryszard Siwiec.
Nie działał pod wpływem nagłego impulsu. Swój protest przygotowywał starannie i świadomie. Chciał, aby jego czyn wstrząsnął Polakami, dotarł do innych narodów podporządkowanych Związkowi Sowieckiemu i stał się wołaniem o sprzeciw wobec totalitarnego zła.
Żołnierz Armii Krajowej, który nie chciał „uczyć bzdur”
Ryszard Siwiec urodził się 7 marca 1909 roku w Dębicy. Po śmierci ojca przeprowadził się z matką do Lwowa, gdzie ukończył szkołę średnią i studia na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza.
Pracował w administracji skarbowej we Lwowie, a następnie w Przemyślu, z którym związał dalsze życie. Podczas niemieckiej okupacji był zaprzysiężonym żołnierzem Armii Krajowej.
Po zakończeniu wojny zaproponowano mu pracę nauczyciela. Odmówił, stwierdzając, że „nie będzie uczył bzdur”, czyli narzuconej przez komunistów, zafałszowanej wersji historii. Wraz z Janem Wojnarowiczem założył wytwórnię win i miodów. Pozostał w niej jako księgowy również po nacjonalizacji przedsiębiorstwa.
W 1945 roku ożenił się z Marią. Mieli pięcioro dzieci: Innocentę, Elżbietę, Wita, Adama i Mariusza. Bliscy zapamiętali go jako człowieka głęboko wierzącego, dobrego, oczytanego i przywiązanego do polskiej historii.
Nigdy nie zaakceptował jednak narzuconego Polsce ustroju.
Precyzyjny plan ostatecznego protestu
Do działania skłoniły go już wydarzenia Marca 1968 roku. Siwiec pisał ulotki podpisywane pseudonimem „Jan Polak”, które przy pomocy córki rozsyłał do różnych osób. Decydującym wstrząsem stała się jednak agresja na Czechosłowację.
W ciągu kilkunastu dni przygotował precyzyjny plan. Wybrał Stadion Dziesięciolecia, ponieważ chciał zaprotestować przed najwyższymi władzami PRL i ogromną publicznością. W notatkach z ulgą zapisał:
„Wstęp na stadion – nareszcie załatwiony”.
Przygotował odpowiednie ubranie, substancję łatwopalną, biało-czerwoną flagę i kilkadziesiąt ulotek. Zaczynały się one słowami:
„Protestuję przeciwko niesprowokowanej agresji na bratnią Czechosłowację”.
Kończyły się dramatycznym zdaniem:
„Ginę po to, by nie zginęła wolność!”
Ulotki zostały później przejęte i zniszczone przez Służbę Bezpieczeństwa.
„Usłyszcie mój krzyk!”
Przed wyjazdem do Warszawy Ryszard Siwiec sporządził testament, przystąpił do spowiedzi i uregulował sprawy rodzinne. Swoim dzieciom pozostawił przesłanie:
„Nie dajcie nigdy odebrać sobie wiary w Boga, wiary w człowieka, w jego dążenie do wolności i prawdy”.
Wyjaśniał, że po długiej walce wewnętrznej postanowił zaprotestować przeciwko „totalnej tyranii zła, nienawiści i kłamstwa opanowującej świat”.
Najważniejszą częścią przygotowań było nagrane na taśmę magnetofonową „Posłanie”. Siwiec liczył, że po jego śmierci nagranie trafi do Radia Wolna Europa i zostanie wyemitowane w całym bloku wschodnim.
Ostrzegał, że imperium oparte na przemocy, krzywdzie i niesprawiedliwości musi upaść. System sowiecki określił jako „imperium zła, oparte na nienawiści, kłamstwie, terrorze i pogardzie dla rządzonych” – wiele lat przed spopularyzowaniem podobnego określenia przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Ronalda Reagana.
Do ludzi żyjących pod komunistycznym panowaniem wołał:
„Usłyszcie mój krzyk! Krzyk szarego, zwyczajnego człowieka, syna narodu, który własną i cudzą wolność ukochał ponad wszystko, ponad własne życie! Opamiętajcie się! Jeszcze nie jest za późno!”
Ostatni list do żony
Wieczorem, w przeddzień dożynek, Siwiec pożegnał się z rodziną i wyruszył pociągiem do Warszawy. W drodze napisał list do żony. Dokument przejęła bezpieka. Maria Siwiec mogła go przeczytać dopiero po upadku komunizmu.
Ryszard pisał:
„Kochana Marysiu! Nie płacz! Szkoda sił, a będą ci potrzebne”.
Tłumaczył, że nie widział innej drogi, aby bronić prawdy, człowieczeństwa i wolności. Przyznawał jednocześnie, że odczuwa niezwykły spokój:
„Jest mi tak dobrze, czuję taki spokój wewnętrzny – jak nigdy w życiu”.
Był świadomy, że jedzie do Warszawy, aby umrzeć.
Bezpieka nagrywała nawet jego agonię
Przebieg protestu został częściowo zarejestrowany przez operatora Polskiej Kroniki Filmowej. Zdjęcia wykonał Leszek Łożyński, a funkcjonariusze Biura „B” Ministerstwa Spraw Wewnętrznych nagrali blisko 90 sekund wydarzenia. To jedyny tak dokładnie udokumentowany przypadek samospalenia protestacyjnego w historii państw bloku sowieckiego.
Ciężko poparzonego Siwca przewieziono samochodem Służby Bezpieczeństwa do Szpitala Praskiego. Miał poparzenia II i III stopnia obejmujące ponad 80 proc. powierzchni ciała.
Mimo potwornego cierpienia zachował przytomność. Do ostatnich chwil był inwigilowany. Funkcjonariusze nagrywali jego wypowiedzi, a w rodzinnym domu w Przemyślu przeprowadzili rewizję.
Jeszcze tego samego dnia Komenda Stołeczna Milicji Obywatelskiej wszczęła przeciwko niemu dochodzenie. Zarzucono mu publiczne rozpowszechnianie ulotek zawierających rzekomo „fałszywe wiadomości o sytuacji polityczno-społecznej w PRL”.
Bezpieka rozpoczęła również operację dezinformacyjną. Świadkom wmawiano, że Siwiec był człowiekiem niezrównoważonym psychicznie. Na informacje o proteście nałożono całkowitą blokadę.
Ryszard Siwiec zmarł tuż po północy z 11 na 12 września 1968 roku.
Komuniści chcieli zabić pamięć
Chociaż protest widziały tysiące osób, prawda nie przebiła się wówczas do opinii publicznej. Po Warszawie krążyły pogłoski o człowieku, który podpalił się podczas dożynek, ale niewielu wiedziało, kim był i dlaczego zdecydował się na tak dramatyczny krok.
Rozpuszczano plotki, że człowiek, który się podpalił był chory psychicznie.
Jego „Posłanie” nie trafiło na Zachód. Dopiero w styczniu 1969 roku o proteście napisał francuski tygodnik „Le Nouvel Observateur”. Po wielu tygodniach informację podała także polska sekcja Radia Wolna Europa.
W tym samym miesiącu światem wstrząsnęła śmierć czeskiego studenta Jana Palacha, który podpalił się w proteście przeciwko zdławieniu Praskiej Wiosny. Nazwał siebie „żywą pochodnią nr 1”. Niewielu wiedziało, że kilka miesięcy wcześniej pierwszym człowiekiem w bloku wschodnim, który wybrał taką formę protestu przeciwko komunizmowi, był Ryszard Siwiec.
Ofiara nie poszła na marne
Pamięć o bohaterze zaczęła powracać dopiero po latach. W 1981 roku jego rodzina wydała broszurę „Żywa pochodnia na Stadionie Dziesięciolecia”. Dziesięć lat później Maciej Drygas stworzył przejmujący film dokumentalny „Usłyszcie mój krzyk” oraz słuchowisko radiowe „Testament”.
Ryszard Siwiec został pośmiertnie odznaczony przez prezydentów Czech, Polski i Słowacji. Jego historia stała się symbolem polskiego sprzeciwu wobec agresji na Czechosłowację i sowieckiego zniewolenia Europy Środkowo-Wschodniej.
Jak napisał historyk i były prezes IPN dr Łukasz Kamiński, autor tekstu „Przeciw totalnej tyranii zła. Ryszard Siwiec (1909–1968)”:
„Jego heroizm budzi podziw także dziś, o czym świadczy niesłabnące zainteresowanie historią życia i śmierci tego niezwykłego człowieka”.
Siwiec nie zdołał wówczas przerwać komunistycznego widowiska. Nie zdołał natychmiast obudzić społeczeństwa, ponieważ jego głos został zagłuszony przez aparat represji i propagandy. System, przeciwko któremu protestował, ostatecznie jednak upadł.
Pozostały jego słowa. Pozostał testament. I pozostał krzyk człowieka, który oddał życie, aby nie zginęły prawda, człowieczeństwo i wolność.
Przy pisaniu tekstu korzystałam z materiałów Instytutu Pamięci Narodowej
Dziękuję, że przeczytałeś /przeczytałaś artykuł do końca. Jeżeli chcesz, by powstawały na tej tego typu materiały, włącz się proszę jako Patron.
Twoje wsparcie jest bezcenne!
buycoffee.to/dorota-kania
