Kapitan Władysław Mróz ujawnił francuskiemu kontrwywiadowi siatkę polskiego komunistycznego wywiadu i jego najpilniej strzeżone sekrety. 27 października 1960 roku został zwabiony do samochodu i zastrzelony na przedmieściach Paryża. Śledztwo IPN odtworzyło przebieg operacji i wskazało jej kierującego. Wśród funkcjonariuszy, których rola w Paryżu wymaga szczególnej uwagi, był Zdzisław Pachowski — rezydent wywiadu PRL, działający pod dyplomatycznym przykryciem.
Od milicjanta do „nielegała”
Władysław Mróz urodził się 13 stycznia 1926 roku w Skałacie, na dawnych Kresach Wschodnich. Po wybuchu wojny wyjechał z rodzicami do Związku Radzieckiego. Niektóre opracowania podają, że w 1944 roku odbył kurs wywiadowczy NKWD w Kujbyszewie. Historyk Witold Bagieński podważał tę informację, choć potwierdzał, że Mróz spędził wojnę w ZSRR.
Po powrocie do Polski Mróz wstąpił do Milicji Obywatelskiej, a w 1950 roku trafił do struktur bezpieczeństwa państwa. Służył w wywiadzie Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, a po jego reorganizacji kontynuował pracę w Departamencie I MSW. Zajmował się między innymi tworzeniem kanałów łączności i fałszywych dokumentów. Był też kurierem wywiadu, wielokrotnie wyjeżdżał za granicę i znał metody działania agentów.
W listopadzie 1958 roku przeniesiono go do pracy nielegalnej i nadano pseudonim „Claude”. „Nielegał” działał w obcym państwie pod przykryciem, bez ochrony, jaką dawał status dyplomaty. Mróz miał rozbudowywać i nadzorować siatki polskiego wywiadu na Zachodzie. W służbie cieszył się zaufaniem przełożonych. Był związany z pułkownikiem Witoldem Sienkiewiczem, dyrektorem Departamentu I MSW; według jednego z oficerów pełnił funkcję jego adiutanta i sekretarza.
W październiku 1959 roku Mróz wyjechał do Paryża z żoną Leokadią i trójką dzieci. Żona urodziła się we Francji i miała francuskie obywatelstwo. Rodzina zamieszkała pod własnym nazwiskiem, a Mróz podjął pracę jako fotograf. Oficjalne życie przykrywało jego działalność dla wywiadu.
Sekrety ujawnione Francuzom
W 1960 roku w Departamencie I MSW narastało podejrzenie, że „Claude” mógł przejść na stronę „wroga”. Według dokumentów funkcjonariusze uznali to za pewne najpóźniej w czerwcu. Mróz ujawnił francuskiemu kontrwywiadowi, że jest oficerem polskiego komunistycznego wywiadu, przekazał informacje o swoich zadaniach i kontaktach oraz wystąpił o azyl polityczny.
Dla francuskiej Dyrekcji Nadzoru Terytorium, czyli DST, zeznania Mroza były szczególnie cenne. Opisał on metody komunikacji między oficerami a współpracownikami, wskazał budynki i miejsca wykorzystywane do sprawdzania, czy agenci są obserwowani, a także ujawnił nazwiska osób pracujących dla polskiego komunistycznego wywiadu we Francji, Wielkiej Brytanii i Izraelu.
Jednym z najważniejszych ujawnionych agentów był Lucjan Levi, funkcjonariusz izraelskiej służby bezpieczeństwa wewnętrznego Szin Bet. Po procesie w Tel Awiwie został skazany na dziesięć lat więzienia. We Francji Mróz miał odsłonić sieć obejmującą ponad dwadzieścia osób. Według relacji byłego funkcjonariusza komunistycznego wywiadu Marcelego Wieczorka wśród współpracowników PRL byli ludzie wpływowi — przedstawiciele elit z nadania Moskwy: politycznych, kulturalnych i gospodarczych, mający dostęp do najwyższych kręgów władzy.
Francuzi zdecydowali się wykorzystać Mroza jako podwójnego agenta. Nie zapewnili mu jednak stałej, bezpośredniej ochrony. Tymczasem w Warszawie rosło przekonanie, że dalsze utrzymywanie go przy życiu grozi ujawnieniem kolejnych tajemnic i rozbiciem sieci wywiadowczych.
Zanim doszło do zabójstwa, podjęto próbę otrucia Mroza cyjankiem. Według ustaleń opartych na aktach operacyjnych planowano zwabić go do rozmowy w barze lub kawiarni i podać mu truciznę. Próba się nie powiodła: Mróz rozpoznał podpułkownika Kazimierza Żyburę i uciekł.
Zdzisław Pachowski: rezydent w Paryżu
W Paryżu działał wówczas Zdzisław Pachowski, oficer Słuzby Bezpieczeństwa Departamentu I MSW ( wcześniej Urzędu Bezpieczeństwa) posługujący się pseudonimem „Jar”. W czerwcu 1958 roku wyjechał na placówkę jako zastępca rezydenta, oficjalnie zatrudniony w ambasadzie PRL jako II sekretarz. W marcu 1960 roku przejął kierownictwo paryskiej rezydentury. Pozostał we Francji do 1961 roku; później został skierowany do Sztokholmu jako rezydent, również pod dyplomatycznym przykryciem.
Pachowski stał więc na czele lokalnej placówki wywiadu w czasie, gdy Mróz został uznany za zdrajcę, a następnie zamordowany. Jego rola nie jest jednak w pełni wyjaśniona. Materiały śledztwa wskazują, że rezydent uczestniczył w realizacji zadania; według jednej z relacji miał odwracać uwagę francuskiego kontrwywiadu, podejmując polskiego parlamentarzystę uroczystym obiadem w dniu zabójstwa.
Po latach esbek Jan Bisztyga, były funkcjonariusz komunistycznego wywiadu i dyplomata, opowiadał, że Pachowski miał mu powiedzieć, iż sam opracował plan likwidacji Mroza, odczytał mu wyrok i oddał strzały. Prokurator Marcin Gołębiewicz prowadzący w IPN śledztwo ws zabójstwa Mroza zaznaczał, że tej relacji nie udało się zweryfikować. Pachowskiego nie ma na wykazie funkcjonariuszy wtajemniczonych w operację, a „wyroku” sądowego w sprawie Mroza nie wydano. Śledztwo nie wykluczyło jego udziału w innych okolicznościach ani w roli pomocniczej, na przykład przy zabezpieczeniu broni, ale nie ustaliło ponad wszelką wątpliwość, jaką funkcję pełnił podczas samej egzekucji.
Pewniejszy jest obraz Pachowskiego jako ważnego funkcjonariusza komunistycznej bezpieki kierującego paryską rezydenturą i zaangażowanego w miejscowe działania operacyjne. To właśnie jego pozycja w Paryżu sprawia, że pojawia się w rekonstrukcji operacji, choć zasadnicze kierowanie likwidacją śledztwo przypisało Henrykowi Sokolakowi.
Operacja zaplanowana w Warszawie
Decyzja o zabiciu Mroza zapadła w kierownictwie MSW. Operacją kierował pułkownik Henryk Sokolak, wówczas zastępca dyrektora Departamentu I. To on koordynował przygotowania, przekazał wykonawcom ostatnie informacje z rozpoznania i doprowadził do dostarczenia im broni oraz środków pomocniczych. Dwanaście godzin przed akcją przebywał w Brukseli.
Przed likwidacją wycofywano ludzi zagrożonych dekonspiracją. Operacja objęła nie tylko Francję, lecz także RFN, Szwajcarię, Austrię, Szwecję i Kanadę. Z archiwalnych dokumentów wynika, że ewakuację zakończono na kilka godzin przed zabójstwem Mroza. Chodziło o to, by ograniczyć straty i ochronić agentów, których nazwiska mógł ujawnić.
W późniejszym wewnętrznym opracowaniu Departamentu I MSW zapisano, że „Claude” został zwolniony z aparatu bezpieczeństwa jako dezerter, a w ostatnim kwartale 1960 roku „nastąpił zgon zdrajcy”. Sokolak wspominał wprost: „Wydano rozkaz zlikwidowania go”. W innym miejscu pisał o zrealizowanej akcji, z której był dumny, i o przekonaniu, że „zdradzić można, ale z owoców zdrady nie” wolno korzystać.
Zachowana notatka z 1982 roku wymieniała osoby wtajemniczone w sprawy „Marian” i „Claude”. Byli wśród nich minister spraw wewnętrznych Władysław Wicha, wiceministrowie Mieczysław Moczar i Antoni Alster, dyrektor Departamentu I Witold Sienkiewicz, jego zastępcy — Sokolak i Zbigniew Dybała — oraz inni funkcjonariusze. Znalazło się tam także pięć nazwisk rosyjskich. Według ustaleń przywołanych w śledztwie mogło to oznaczać, że o operacji wiedzieli również przedstawiciele radzieckich służb. Nie ustalono jednak, czy funkcjonariusze sowieccy uczestniczyli bezpośrednio w zabójstwie.
Zatrzymany przy Argenteuil
27 października 1960 roku Mróz jak zwykle po pracy ruszył z paryskiego dworca Saint-Lazare w stronę domu w Argenteuil. Zazwyczaj dojeżdżał pociągiem, a potem przesiadał się do autobusu. Tego wieczoru nie dotarł na przystanek. Wsiadł do Peugeota 403, w którym czekali nieznani mu mężczyźni.
Około godziny 20.20 świadek Paul Prudhon zauważył na swojej działce dwa samochody: Citroëna 2CV i jasnożółtego Peugeota 403. Gdy ruszył w ich stronę, dwóch mężczyzn wskoczyło do Peugeota i odjechało bez świateł. Prudhon próbował za nimi ruszyć, ale drugi samochód zagrodził mu drogę. Po chwili świadek wrócił w miejsce, gdzie wcześniej stały auta, i znalazł ciało Mroza.
Francuscy śledczy ustalili, że kapitan został zastrzelony z bliska we wnętrzu Peugeota, gdy siedział na przednim siedzeniu pasażera. W samochodzie odnaleziono ślady krwi i dwie łuski pistoletowe kalibru 9 mm. Peugeot został skradziony kilka dni wcześniej. Władze francuskie nie ustaliły wówczas sprawców.
Według rekonstrukcji IPN w akcji uczestniczyły cztery osoby przemieszczające się dwoma samochodami. Nie udało się jednak dowieść, kto siedział w każdym z pojazdów, kto strzelał ani jak dokładnie podzielono role. Po zabójstwie francuskie władze zatrzymały kilkanaście osób związanych z wywiadem PRL; w materiałach przywołanych przez IPN mowa o osiemnastu zatrzymanych.
Sokolak kierował, wykonawców nie ustalono
Śledztwo Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie trwało od 2011 do 2017 roku. Prokurator Marcin Gołębiewicz odtworzył przebieg operacji na podstawie dokumentów polskich i francuskich. Ustalił, że zabójstwa dokonali funkcjonariusze Departamentu I MSW, a akcją kierował Henryk Sokolak. W ocenie prokuratora jego rola odpowiadała sprawstwu kierowniczemu: organizował operację, kontrolował jej przebieg, zapewnił informacje i broń, a do ostatniej chwili mógł ją odwołać.
Sokolak nie był jednak jedynym funkcjonariuszem, którego nazwisko pojawia się w dokumentach. Dyrektor Departamentu I Witold Sienkiewicz był wtajemniczony w sprawę i miał możliwość wstrzymania operacji. Śledztwo nie znalazło materiałów pozwalających dokładnie odtworzyć jego rolę, ale wskazało, że jako przełożony Sokolaka i funkcjonariuszy zaangażowanych w akcję musiał co najmniej zaakceptować jej przebieg.
Nie udało się natomiast ponad wszelką wątpliwość ustalić tożsamości bezpośrednich wykonawców ani przypisać każdemu konkretnego zadania. W kręgu osób podejrzewanych o udział znaleźli się funkcjonariusze wywiadu, wśród nich Leszek Szmidt, Kazimierz Żybura, Wiesław Zajda, Henryk Sawarzyński i Eugeniusz Szczepanik. Materiały wskazują, że część z nich mogła uczestniczyć w nieudanej próbie otrucia, a część w późniejszej egzekucji. Nie zachowały się jednak akta operacji „Marian” ani pełna dokumentacja sprawy „Claude” — zostały zniszczone w 1982 roku.
Ostateczne ustalenie, kto strzelał do Mroza, pozostaje więc niemożliwe na podstawie dowodów zgromadzonych w śledztwie. Nie można też jednoznacznie przypisać Pachowskiemu strzałów, jak twierdziła przytoczona przez Jana Bisztygę relacja. Jego znaczenie wynika przede wszystkim z funkcji, jaką pełnił w Paryżu, oraz ze wskazywanego w materiałach możliwego udziału w lokalnym zabezpieczeniu operacji.
Zabójstwo Mroza nie było wyrokiem sądu. Była to pozasądowa egzekucja zarządzona przez aparat państwa komunistycznego. Śledztwo IPN udokumentowało odpowiedzialność kierowniczą Sokolaka; sprawę umorzono po jego śmierci. W części dotyczącej bezpośrednich wykonawców postępowanie zakończono z powodu niewykrycia ich ról i tożsamości.
Cena zdrady komunistów
Śmierć Mroza miała być nie tylko odwetem za ujawnienie tajemnic, lecz także ostrzeżeniem dla innych funkcjonariuszy. W dokumentach resortu jego zabójstwo opisano jako „zgon zdrajcy”, a wspomnienia Sokolaka ujawniają logikę ludzi, którzy uznali, że mogą wymierzać karę poza prawem.
Cena operacji była dla komunistycznego wywiadu była dotkliwa. Ujawniono agentów i metody pracy, zatrzymano współpracowników, a zagrożonych funkcjonariuszy trzeba było wycofać z kilku państw. Według dokumentów utrata siatki we Francji oznaczała cios, po którym służby PRL nie odzyskały już podobnych wpływów nad Sekwaną.
Pachowski pozostał ważnym elementem tej historii jako rezydent kierujący paryską placówką w czasie przygotowań i zabójstwa. Śledztwo wskazuje na jego możliwy udział w działaniach towarzyszących operacji, ale nie rozstrzyga, czy był jednym z wykonawców. To rozróżnienie jest istotne: dokumenty pozwalają opisać jego pozycję i prawdopodobną rolę w Paryżu, lecz nie pozwalają przypisać mu z całą pewnością oddania strzałów.
Władysław Mróz znał tajemnice wywiadu, bo przez lata sam je tworzył i chronił. Gdy przeszedł na stronę Francuzów, stał się dla MSW zagrożeniem. Zwabiono go do samochodu, zastrzelono i pozostawiono ciało w Argenteuil. Ponad pół wieku później śledztwo odtworzyło drogę do osób kierujących operacją — ale nazwiska wszystkich, którzy wykonali rozkaz, nadal pozostają nieustalone.
W tekście wykorzystałam materiały archiwalne IPN
- Dziękuję, że przeczytałeś /przeczytałaś artykuł do końca. Jeżeli chcesz, by powstawały na tej tego typu materiały, włącz się proszę jako Patron.
- Twoje wsparcie jest bezcenne!
- buycoffee.to/dorota-kania
- patronite.pl/dorota.kania
